Εφιαλτικό σενάριο: Αργοπεθαίνει το δολάριο, μη αναστρέψιμη η πορεία κατάρρευσής του - Κλίμα τρόμου στις αγορές

Τους τελευταίους 18 μήνες έχει ενταθεί σημαντικά η συζήτηση σχετικά με την ικανότητα του δολαρίου να διατηρήσει τον κυρίαρχο ρόλο του στην παγκόσμια οικονομία.
Για ορισμένους, πλησιάζει ένα σημείο καμπής κατά το οποίο ο κόσμος θα εγκαταλείψει το δολάριο. Για άλλους, τα εγγενή πλεονεκτήματα του νομίσματος θα το καταστήσουν ανθεκτικό ακόμη και στις τελευταίες πολιτικές αβεβαιότητες.
Ωστόσο, οι σχετικές αναλύσεις παραλείπουν ένα κρίσιμο στοιχείο: την ιστορική εμπειρία. Η πτώση της στερλίνας, του πρώτου πραγματικά παγκόσμιου νομίσματος, υποδηλώνει ότι η υποχώρηση του δολαρίου δύσκολα θα είναι γρήγορη ή απλή.

Η μείωση της ισχύος σημαίνει μείωση της νομισματικής κυριαρχίας

Ο τρόπος με τον οποίο ένα νόμισμα αποκτά κυρίαρχο ρόλο μπορεί να εξηγηθεί τόσο με οικονομικούς όρους όσο και μέσα από γεωοικονομική ανάλυση.
Η οικονομική θεωρία συνδέει την άνοδο των κυρίαρχων νομισμάτων με αυτοενισχυόμενες αλληλεπιδράσεις μεταξύ εμπορίου και χρηματοοικονομικής δραστηριότητας. Όσο μεγαλύτερο ποσοστό των συναλλαγών τιμολογείται σε ένα νόμισμα, τόσο αυξάνεται η ζήτηση για αυτό. Αυτό μειώνει το κόστος δανεισμού στο συγκεκριμένο νόμισμα, γεγονός που με τη σειρά του ενισχύει περαιτέρω τη ζήτηση.
Παράλληλα, η γεωοικονομική προσέγγιση συνδέει τη νομισματική κυριαρχία με την ισχύ. Σε αυτό το πλαίσιο, μια ηγεμονική δύναμη αξιοποιεί την ισχύ της εγχώριας οικονομίας της για να προσφέρει ασφαλή περιουσιακά στοιχεία — συνήθως κρατικό χρέος. Καθώς οι ξένοι επενδυτές προσελκύονται από αυτά τα ασφαλή και ρευστά περιουσιακά στοιχεία, η ηγεμονική χώρα ενισχύει την επιρροή της στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα και αποκομίζει υπερβάλλουσες αποδόσεις. Ωστόσο, παράλληλα δημιουργείται ο πειρασμός της υπερβολικής επέκτασης, δηλαδή της έκδοσης περισσότερων περιουσιακών στοιχείων από όσα μπορούν να υποστηριχθούν με ασφάλεια.
Από τα παραπάνω προκύπτουν δύο βασικά συμπεράσματα: πρώτον, ότι η υποχώρηση ενός νομίσματος είναι πιθανώς αναπόφευκτη όταν μια οικονομία φτάσει στο αποκορύφωμά της· και δεύτερον, ότι οι θεσμικές και χρηματοπιστωτικές αλληλεξαρτήσεις που δημιουργεί η κυριαρχία καθιστούν αυτή την υποχώρηση εξαιρετικά αργή.

Η περίπτωση της στερλίνας

Η ιστορία της στερλίνας επιβεβαιώνει και τις δύο αυτές διαπιστώσεις. Η Βρετανία υπήρξε η κυρίαρχη εμπορική δύναμη της πρώιμης παγκοσμιοποίησης, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 30% του παγκόσμιου εμπορίου στα τέλη του 19ου αιώνα, περίοδο κατά την οποία περίπου το 60% των διεθνών συναλλαγών τιμολογούνταν και διακανονιζόταν σε στερλίνες.
Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι η στρατιωτική και γεωπολιτική ισχύς της Βρετανίας κορυφώθηκε μεταξύ των Ναπολεόντειων πολέμων και των πολέμων των Μπόερ. Ωστόσο, από αυτή την κορύφωση της ισχύος της, η στερλίνα δεν εκτοπίστηκε οριστικά από το δολάριο παρά μόνο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, διατηρώντας σημαντικό διεθνή ρόλο έως και τη δεκαετία του 1970. Πρόκειται για μια διαδικασία παρακμής σχεδόν ενός αιώνα.
Συχνά υποστηρίζεται ότι «αυτή τη φορά είναι διαφορετικά», επειδή δεν υπάρχει πραγματική εναλλακτική στο δολάριο. Ωστόσο, αυτό το επιχείρημα βασίζεται στην απλουστευτική υπόθεση ότι μόνο ένα νόμισμα μπορεί να είναι κυρίαρχο κάθε φορά. Η ιστορική εμπειρία της στερλίνας αποδεικνύει το αντίθετο.
Οι πιο ολοκληρωμένες ιστορικές εκτιμήσεις δείχνουν ότι το δολάριο και η στερλίνα υπήρξαν στενοί ανταγωνιστές κατά τον Μεσοπόλεμο, ενώ η στερλίνα ανταγωνιζόταν επίσης το γαλλικό φράγκο και το γερμανικό μάρκο κατά τον 19ο αιώνα. Η νομισματική κυριαρχία δεν αποκλείει την ύπαρξη ισχυρών ανταγωνιστών.
Ένα νόμισμα κυριαρχεί όταν λειτουργεί ως βασική λογιστική μονάδα για ασφαλή περιουσιακά στοιχεία — και η «ασφάλεια» αυτή πηγάζει από την κλίμακα και την αξιοπιστία, όχι από συγκεκριμένους τύπους περιουσιακών στοιχείων ή θεσμικές δομές.
Η πιο εξελιγμένη εκδοχή του επιχειρήματος περί «έλλειψης εναλλακτικής» υποστηρίζει ότι οι ανταγωνιστές του δολαρίου έχουν σημαντικά μειονεκτήματα, όπως η περιορισμένη ρευστότητα και βάθος της αγοράς του ευρώ ή ο περιορισμένος ανοικτός χαρακτήρας του κινεζικού νομίσματος.
Ωστόσο, παραβλέπονται δύο σημαντικά στοιχεία. Πρώτον, το ευρώ αντιπροσωπεύει μεγαλύτερο μερίδιο της τιμολόγησης του παγκόσμιου εμπορίου σε σχέση με το δολάριο, αν και αυτό οφείλεται κυρίως στο ενδοευρωπαϊκό εμπόριο. Δεύτερον, το ευρώ καταλαμβάνει τη δεύτερη θέση στα παγκόσμια συναλλαγματικά αποθέματα, με περίπου 20%, ενώ το δολάριο έχει υποχωρήσει από σχεδόν 75% σε κάτω από 60% τα τελευταία 25 χρόνια.
Παράλληλα, η Κίνα και η ευρωζώνη αποτελούν σημαντικότερους εμπορικούς εταίρους για πολλές χώρες σε σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στο πλαίσιο αυτό, μια σειρά μεταρρυθμίσεων που ενισχύουν τη ρευστότητα και την ανταγωνιστικότητα των κεφαλαιαγορών θα μπορούσαν να ενισχύσουν τον ρόλο του ευρώ και του γουάν. Όπως δείχνει η εμπειρία της στερλίνας, οι εναλλακτικές δεν χρειάζεται να είναι τέλειες για να αποκτήσουν σημαντική διεθνή θέση.

Η τεχνολογία και η κυριαρχία του νομίσματος

Ένα πιο πρόσφατο επιχείρημα υπέρ της κυριαρχίας του δολαρίου επικεντρώνεται στην τεχνολογία, υποστηρίζοντας ότι η άνοδος των stablecoins σε δολάρια θα διατηρήσει τη ζήτηση.
Ωστόσο, αυτό παραβλέπει τον πραγματικό μηχανισμό της νομισματικής κυριαρχίας. Και πάλι, η στερλίνα προσφέρει ένα χρήσιμο παράδειγμα: τα ασφαλή περιουσιακά της στοιχεία δεν ήταν κρατικά, αλλά ιδιωτικά τραπεζικά γραμμάτια υψηλής ρευστότητας, τα οποία στη συνέχεια υποστηρίχθηκαν από δεσμεύσεις για χαμηλό πληθωρισμό, υγιή δημόσια οικονομικά και το μέγεθος της βρετανικής οικονομίας.
Με απλά λόγια, ένα νόμισμα κυριαρχεί όταν αποτελεί τη βασική λογιστική μονάδα για ασφαλή περιουσιακά στοιχεία, και αυτή η ασφάλεια προκύπτει από την κλίμακα και την αξιοπιστία, όχι από την τεχνολογική μορφή των περιουσιακών στοιχείων.

Η αργή και ανομοιόμορφη παρακμή

Γιατί η πτώση της στερλίνας υπήρξε τόσο παρατεταμένη; Επειδή πολλοί παράγοντες είχαν συμφέρον στη διατήρησή της. Η διεθνής της χρήση συνεχίστηκε και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, εν μέρει λόγω της έλλειψης δολαρίων, αλλά κυρίως επειδή είχαν συσσωρευτεί μεγάλα αποθέματα σε στερλίνες.
Η ταχεία ρευστοποίησή τους θα προκαλούσε αποσταθεροποίηση του διεθνούς νομισματικού συστήματος και απώλειες αξίας. Έτσι διαμορφώθηκε ένα πολύπλοκο σύστημα ελεγχόμενης απομείωσης της στερλίνας.
Αντίστοιχα σήμερα, τα περιουσιακά στοιχεία σε δολάρια είναι ευρέως διαδεδομένα, γεγονός που καθιστά απίθανη μια απότομη κατάρρευση, καθώς δεν εξυπηρετεί κανέναν.
Η σταδιακή παρακμή της στερλίνας δεν ήταν γραμμική αλλά διακόπηκε από κρίσεις: το 1931 με την κατάρρευση του κανόνα του χρυσού, το 1949 με αναπροσαρμογές στο σύστημα Bretton Woods και το 1968 με την τελική κατάρρευσή του.
Οι κρίσεις αυτές συνοδεύτηκαν από εγχώριες οικονομικές δυσκολίες, όπως η πολιτική «stop-go», τα επίμονα ελλείμματα και η ανάγκη προσφυγής στο ΔΝΤ, που κορυφώθηκε το 1976.

Το δολάριο σήμερα

Η πτώση της κυριαρχίας ενός νομίσματος δεν συνεπάγεται απαραίτητα άμεση υποτίμηση. Η εμπειρία της στερλίνας δείχνει ότι η εξέλιξη μπορεί να είναι πιο σύνθετη, επηρεαζόμενη από νομισματικές πολιτικές και πληθωριστικές πιέσεις.
Σήμερα, η ενίσχυση του δολαρίου μετά την επίθεση στο Ιράν αντανακλά σε μεγάλο βαθμό τον ρόλο των ΗΠΑ ως εξαγωγέα ενέργειας. Ωστόσο, πιο ενδεικτικά είναι τα επεισόδια γύρω από τις εντάσεις της «Ημέρας της Απελευθέρωσης» και τις διαφωνίες για τη Γροιλανδία, όπου οι αμερικανικές μετοχές υποχώρησαν, οι αποδόσεις των ομολόγων αυξήθηκαν και το δολάριο αποδυναμώθηκε.
Αυτός ο συνδυασμός κινήσεων αιφνιδίασε πολλούς αναλυτές και φέρει χαρακτηριστικά πίεσης σε ένα νόμισμα.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο 21ος αιώνας διαφέρει από τον 20ό. Ωστόσο, οι ίδιες δυνάμεις που οδήγησαν στην παρακμή της στερλίνας — η σχετική μείωση της οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος — φαίνεται να επηρεάζουν και το δολάριο. Η υποχώρηση μπορεί να είναι αργή, αλλά οι πιέσεις είναι ήδη ορατές.

www.bankingnews.gr