Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούνται όλο και πιο αναξιόπιστος εταίρος, οι μεσαίες δυνάμεις αναλαμβάνουν πρωταγωνιστικό ρόλο, προωθώντας ενεργά τις δικές τους ατζέντες και διαμορφώνοντας το μέλλον του διεθνούς συστήματος.
Από τη μονοπολική στιγμή στην ασταθή μετάβαση
Την τελευταία δεκαετία, η αμερικανικής ηγεσίας μονοπολικότητα υποχωρεί σταδιακά, δίνοντας τη θέση της σε ένα νέο διεθνές σύστημα που συνδυάζει στοιχεία διπολισμού ΗΠΑ–Κίνας και πολυπολικότητας.
Σύμφωνα με το Modern Diplomacy, η μετάβαση αυτή επιταχύνθηκε από την αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από τον παραδοσιακό τους ηγετικό ρόλο κατά την προεδρία του Donald J. Trump, καθώς και από την αποδυνάμωση των διεθνών κανόνων, τόσο λόγω της σύλληψης του Nicolas Maduro από τις ΗΠΑ όσο και της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία.
Η αστάθεια της σημερινής παγκόσμιας τάξης επέτρεψε σε αρκετές μεσαίες δυνάμεις –μεταξύ αυτών η Ινδονησία, η Βραζιλία, η Τουρκία και το Βιετνάμ– να αποκτήσουν μεγαλύτερη επιρροή από ποτέ. Εκμεταλλευόμενες το ρευστό διεθνές περιβάλλον, προωθούν τα δικά τους συμφέροντα, αυξάνουν τη στρατηγική τους αυτονομία και επιχειρούν να θέσουν τους κανόνες στις περιοχές τους.
Ένας νέος ανταγωνισμός, όχι ένας νέος Ψυχρός Πόλεμος
Ο σημερινός ανταγωνισμός ΗΠΑ–Κίνας διαφέρει ουσιαστικά από τον Ψυχρό Πόλεμο μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Σοβιετικής Ένωσης.
Πρώτον, δεν χαρακτηρίζεται από τις ίδιες ιδεολογικές εντάσεις που στο παρελθόν ωθούσαν κυβερνήσεις να ταχθούν ανοιχτά στο πλευρό της μίας ή της άλλης υπερδύναμης. Δεύτερον, η Κίνα συμμετέχει ενεργά και έχει ωφεληθεί σημαντικά από το φιλελεύθερο διεθνές σύστημα που δημιούργησαν οι ΗΠΑ μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ένα σύστημα το οποίο οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες, υπό τον Donald Trump, υπονομεύουν πλέον.
Τρίτον, ενώ η Σοβιετική Ένωση απειλούσε κυρίως στρατιωτικά τις ΗΠΑ, η Κίνα συνιστά τόσο στρατιωτική όσο και οικονομική απειλή. Τέλος, όλα αυτά έχουν οδηγήσει σε βαθιά οικονομική αλληλεξάρτηση μεταξύ Κίνας, Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων τους.
Παράλληλα, έχει αλλάξει και η ίδια η φύση των μεσαίων δυνάμεων. Σήμερα διατηρούν λειτουργικές σχέσεις τόσο με τις ΗΠΑ όσο και με την Κίνα, διαθέτουν ισχυρότερες βιομηχανικές βάσεις και μεγαλύτερο οικονομικό και στρατιωτικό βάρος σε σχέση με το παρελθόν.
Οι δημογραφικές και οικονομικές τάσεις του 21ου αιώνα τους έχουν επιτρέψει να ενισχύσουν περαιτέρω την ισχύ και την αυτονομία τους έναντι των παραδοσιακών μεγάλων δυνάμεων.
Η τέχνη της στρατηγικής ισορροπίας
Όλοι αυτοί οι παράγοντες επέτρεψαν στις μεσαίες δυνάμεις να υιοθετήσουν μια πιο συναλλακτική και πραγματιστική προσέγγιση στις σχέσεις τους με τις δύο υπερδυνάμεις. Επιδιώκουν θετικές και λειτουργικές σχέσεις τόσο με τις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και με την Κίνα, χωρίς όμως να περιορίζουν τη στρατηγική τους αυτονομία μέσω υπερβολικής πρόσδεσης σε κάποια από τις δύο.
Όσο τα οφέλη αυτής της «ισορροπίας» υπερβαίνουν το κόστος, οι μεσαίες δυνάμεις θα συνεχίσουν να αξιοποιούν την ανεξαρτησία τους προς όφελος των δικών τους συμφερόντων, επιδιώκοντας να διατηρούν όσο το δυνατόν μεγαλύτερη απόσταση και από την Ουάσινγκτον και από το Πεκίνο.
Ακόμη και παραδοσιακοί σύμμαχοι των ΗΠΑ έχουν κινηθεί αντίθετα προς τα αμερικανικά συμφέροντα όταν έκριναν ότι αυτό εξυπηρετεί καλύτερα τις δικές τους ανάγκες. Οι σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών διατηρούν εκτεταμένες εμπορικές σχέσεις με την Κίνα για οικονομικό όφελος, ενώ η Νότια Κορέα θεωρείται αβέβαιος εταίρος σε περίπτωση ενδεχόμενης στρατιωτικής σύγκρουσης για την Ταϊβάν.
Η τάση αυτή αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στην Τουρκία, μέλος του ΝΑΤΟ από το 1952, η οποία έχει δει τις σχέσεις της με τη Δύση να επιδεινώνονται, ενώ παράλληλα έχει κινηθεί ενάντια στα δυτικά συμφέροντα εισάγοντας ρωσικό πετρέλαιο και καθυστερώντας την ένταξη της Σουηδίας και της Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ.
Η Ινδία, παρότι ανταγωνίζεται την Κίνα και συνεργάζεται με τις ΗΠΑ σε θέματα ασφάλειας –όπως μέσω του Quadrilateral Security Dialogue– δεν ακολουθεί την ίδια γραμμή έναντι της Ρωσίας, από την οποία εισάγει μεγάλες ποσότητες ενέργειας και οπλικών συστημάτων.
Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούνται όλο και πιο αναξιόπιστος εταίρος, οι μεσαίες δυνάμεις αναλαμβάνουν επίσης πρωτοβουλίες για την προώθηση των δικών τους περιφερειακών ατζεντών. Αυτό εκδηλώνεται άλλοτε μέσω της ενίσχυσης της πολυμέρειας και της διαμόρφωσης νέων κανόνων, όπως όταν η Ιαπωνία ανέλαβε ηγετικό ρόλο στη διάσωση της Trans-Pacific Partnership μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ το 2017, και άλλοτε μέσω άμεσης δράσης, όπως η ανάληψη ηγετικού ρόλου από την Πολωνία στη στρατιωτική στήριξη της Ουκρανίας.
Τουρκία: Υπόδειγμα στρατηγικής αυτονομίας
Η Τουρκία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα σύγχρονης μεσαίας δύναμης. Κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, υπό την άμεση απειλή της Σοβιετικής Ένωσης, υπήρξε σταθερός σύμμαχος των Ηνωμένων Πολιτειών, φιλοξενώντας αμερικανικούς πυραύλους, εντασσόμενη στο ΝΑΤΟ και στέλνοντας στρατεύματα στον Πόλεμο της Κορέας.
Σήμερα, η Τουρκία παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ και εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από δυτικά κεφάλαια για χρηματοδότηση και επενδύσεις. Ωστόσο, το γεωπολιτικό της περιβάλλον έχει αλλάξει ριζικά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Χωρίς πλέον να απειλείται από μια εχθρική υπερδύναμη στα σύνορά της, δεν εξαρτάται στον ίδιο βαθμό από τη Δύση για την ασφάλειά της, ενώ έχει ενισχυθεί πληθυσμιακά, οικονομικά και βιομηχανικά.
Αυτό της επέτρεψε να ακολουθήσει μια πολύ πιο ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική, φτάνοντας συχνά στα όρια της σύγκρουσης με τους επίσημους συμμάχους της. Αντιτάχθηκε στην αμερικανική στήριξη προς τους Κούρδους σε Ιράκ και Συρία, αγόρασε το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα S-400 το 2017 και, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, χρησιμοποίησε την ένταξη της Σουηδίας και της Φινλανδίας στο ΝΑΤΟ ως διαπραγματευτικό μοχλό για την απόσπαση παραχωρήσεων από τη Δύση.
Η αυξημένη στρατηγική αυτονομία της Τουρκίας της επέτρεψε επίσης να διαδραματίσει ρόλο διαμεσολαβητή σε σύγχρονες συγκρούσεις, όπως φάνηκε με την Black Sea Grain Initiative και το ειρηνευτικό σχέδιο του Trump για τη Γάζα.
Παράλληλα, αξιοποιεί την οικονομική και βιομηχανική της ισχύ για να επεκτείνει την επιρροή της σε αυτό που θεωρεί ως τη φυσική της γειτονιά: τα Βαλκάνια, τη Μέση Ανατολή, τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία. Έχει εμπλακεί στρατιωτικά στη Συρία, στο Ιράκ και στη σύγκρουση του Nagorno-Karabakh, ενώ επένδυσε ιδιαίτερα στον συριακό πόλεμο, φιλοξενώντας εκατομμύρια πρόσφυγες και χρηματοδοτώντας τις δυνάμεις της αντιπολίτευσης που τελικά ανέτρεψαν το καθεστώς Assad.
Η αναπόφευκτη πορεία προς έναν πολυπολικό κόσμο
Ακόμη κι αν αναστραφεί η τάση αμερικανικού απομονωτισμού, η παγκόσμια μετάβαση προς μεγαλύτερη πολυπολικότητα εις βάρος της αμερικανικής μονοκρατορίας –και οι δομικές δυνάμεις που την οδηγούν– δεν πρόκειται να ανακοπούν.
Η σημερινή δράση των μεσαίων δυνάμεων προσφέρει μια καθαρή εικόνα του κόσμου που διαμορφώνεται.
Καθώς το διεθνές σύστημα γίνεται ολοένα πιο απρόβλεπτο και κατακερματισμένο, οι μεσαίες δυνάμεις θα συνεχίσουν να επιδιώκουν σταθερότητα και συνοχή για τον εαυτό τους, όπου αυτό εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους. Ο κόσμος δεν θα ορίζεται πλέον από την αμερικανική ηγεμονία ούτε από αντίπαλα μπλοκ όπως στον Ψυχρό Πόλεμο. Αντίθετα, οι περιφερειακές ισορροπίες θα διαμορφώνονται ολοένα και περισσότερο από τις μεσαίες δυνάμεις που καλύπτουν το κενό μιας σχετικά πιο αδύναμης και αποσυρόμενης Αμερικής, σύμφωνα με τα δικά τους συμφέροντα.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών