Η μαζική μετανάστευση, η απονομιμοποίηση των θεσμών, η απώλεια εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα και η αυξανόμενη πόλωση οδηγούν Ευρώπη και Βρετανία σε ακραίες καταστάσεις
Τα τελευταία χρόνια, επανέρχεται με αυξανόμενη συχνότητα στο Ηνωμένο Βασίλειο η ιδέα ότι η χώρα βαδίζει προς μια βαθιά εσωτερική σύγκρουση.
Σχόλια από απόστρατους αξιωματικούς, πανεπιστημιακούς και πολιτικούς αναλυτές μιλούν για «διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής» και για ενδεχόμενη πολιτική αποσταθεροποίηση.
Μεταξύ αυτών, ο απόστρατος συνταγματάρχης Richard Kemp έχει υποστηρίξει δημόσια ότι το Ηνωμένο Βασίλειο οδεύει προς σοβαρή κοινωνική αναταραχή, εάν δεν αντιμετωπιστούν – όπως ο ίδιος θεωρεί – ζητήματα ταυτότητας, μετανάστευσης και πολιτικής αντιπροσώπευσης.
Παράλληλα, ακαδημαϊκοί όπως ο David Betz και ο Michael Rainsborough έχουν ασχοληθεί με τις προϋποθέσεις που ιστορικά οδηγούν σε εμφύλιες συγκρούσεις, αναλύοντας παράγοντες όπως η απονομιμοποίηση των θεσμών, η απώλεια εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα και η αυξανόμενη πόλωση.
Η χρήση της λέξης «εμφύλιος» δεν είναι τυχαία.
Πρόκειται για έναν όρο βαρύ, ιστορικά φορτισμένο, που συνήθως περιγράφει καταστάσεις όπου το κράτος χάνει το μονοπώλιο της νόμιμης βίας και μεγάλα τμήματα της κοινωνίας αμφισβητούν ανοιχτά τη νομιμότητα του πολιτικού συστήματος.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η Βρετανία βρίσκεται ήδη σε τέτοιο σημείο, αλλά γιατί η ρητορική αυτή αποκτά απήχηση.
Δημοκρατική αντιπροσώπευση και αίσθηση αδιεξόδου
Κεντρικό στοιχείο της επιχειρηματολογίας του Kemp είναι η άποψη ότι μεγάλο μέρος των Βρετανών πολιτών αισθάνεται πως «δεν έχει πραγματική πολιτική επιλογή».
Κατά την άποψή του, ανεξαρτήτως του αν την εξουσία κατέχει το Εργατικό ή το Συντηρητικό Κόμμα, βασικές πολιτικές – ιδίως σε θέματα μετανάστευσης και πολιτισμικής διαχείρισης – παραμένουν σε γενικές γραμμές σταθερές.
Αυτή η αντίληψη περί «μίας ενιαίας πολιτικής» ή «πολιτικής ομοιομορφίας» δεν είναι αποκλειστικά βρετανικό φαινόμενο.
Σε πολλές δυτικές δημοκρατίες παρατηρείται η αίσθηση ότι τα μεγάλα κόμματα συγκλίνουν σε κρίσιμα ζητήματα οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής, αφήνοντας ένα τμήμα του εκλογικού σώματος να νιώθει ότι η ψήφος του δεν οδηγεί σε ουσιαστική αλλαγή.
Η δημοκρατία, ιστορικά, λειτουργεί ως «βαλβίδα εκτόνωσης»: επιτρέπει στους πολίτες να εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους μέσω εκλογών, διαμαρτυριών και δημόσιου διαλόγου.
Όταν όμως σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού θεωρεί ότι οι θεσμοί δεν ανταποκρίνονται στη βούλησή του, αυξάνεται ο κίνδυνος πολιτικής αποσταθεροποίησης.
Μετανάστευση, ταυτότητα και κοινωνική συνοχή
Η μετανάστευση αποτελεί ένα από τα πιο πολωτικά ζητήματα στη βρετανική πολιτική.
Το δημοψήφισμα για το Brexit το 2016 έδειξε ότι η ανησυχία για τον έλεγχο των συνόρων και την εθνική κυριαρχία είχε βαθιές ρίζες σε μεγάλο μέρος της κοινωνίας.
Σε πόλεις όπως το Birmingham, το Bradford και το Manchester, η δημογραφική μεταβολή των τελευταίων δεκαετιών είναι αισθητή.
Η πολυπολιτισμικότητα αποτελεί πλέον καθημερινή πραγματικότητα. Για πολλούς πολίτες, αυτό είναι στοιχείο πλούτου και δυναμισμού.
Για άλλους, αποτελεί πηγή ανησυχίας για την πολιτισμική συνέχεια και τη συνοχή.
Η έννοια της «κοινωνικής ενσωμάτωσης» είναι σύνθετη.
Δεν αφορά μόνο τη γλωσσική ή οικονομική προσαρμογή, αλλά και την αίσθηση κοινής ταυτότητας και κοινών κανόνων. Όταν αυτή η αίσθηση εξασθενεί – είτε λόγω γρήγορων δημογραφικών αλλαγών είτε λόγω οικονομικής στασιμότητας – η πολιτική ένταση εντείνεται.
Ο ρόλος των οικονομικών παραγόντων
Πέρα από τα ζητήματα ταυτότητας, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η οικονομία. Το Ηνωμένο Βασίλειο, όπως και πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αντιμετωπίζει:
• Στασιμότητα μισθών
• Πίεση στο κόστος ζωής
• Κρίση στέγασης
• Μείωση βιομηχανικής παραγωγής σε παραδοσιακές περιοχές
Σε ιστορικές περιπτώσεις εμφυλίων συγκρούσεων, ο συνδυασμός οικονομικής ανασφάλειας και πολιτικής απονομιμοποίησης λειτουργεί ως καταλύτης.
Όταν πολίτες αισθάνονται ότι χάνουν τόσο την οικονομική όσο και την πολιτισμική τους σταθερότητα, η πολιτική ρητορική ριζοσπαστικοποιείται.
Η ευρωπαϊκή διάσταση
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στο Ηνωμένο Βασίλειο. Σε χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Ολλανδία, η άνοδος πατριωτικών κομμάτων που αμφισβητούν τις μεταναστευτικές πολιτικές και τις δομές της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποδηλώνει ευρύτερη δυσαρέσκεια.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει δημογραφική γήρανση και χαμηλά ποσοστά γεννήσεων.
Η μετανάστευση έχει συχνά παρουσιαστεί ως λύση στο εργατικό και ασφαλιστικό έλλειμμα.
Ωστόσο, η διαχείριση αυτής της διαδικασίας δεν ήταν πάντα ομαλή, ιδίως όταν συνοδεύτηκε από ανεπαρκή πολιτική επικοινωνία και έλλειψη τοπικής διαβούλευσης.
Όταν οι πολίτες θεωρούν ότι σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται «από τα πάνω» χωρίς επαρκή συμμετοχή ή συναίνεση, η δυσπιστία προς τις ελίτ ενισχύεται.
Κίνδυνος αυτοεκπληρούμενης προφητείας
Η δημόσια πρόβλεψη «εμφυλίου πολέμου» ενέχει έναν ιδιαίτερο κίνδυνο: μπορεί να λειτουργήσει ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
Η συνεχής περιγραφή της κοινωνίας ως διχασμένης σε «ασυμβίβαστα στρατόπεδα» τείνει να παγιώνει τις διαχωριστικές γραμμές.
Οι συγκρίσεις με τη Βόρεια Ιρλανδία – όπου ο Kemp υπηρέτησε – είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες.
Η σύγκρουση εκεί είχε συγκεκριμένες ιστορικές, θρησκευτικές και πολιτικές ρίζες που δεν μεταφέρονται αυτούσιες στη σημερινή πολυπολιτισμική Βρετανία.
Πραγματικός κίνδυνος ή πολιτική υπερβολή;
Παρά τη σκληρή ρητορική, το Ηνωμένο Βασίλειο εξακολουθεί να διαθέτει:
• Ισχυρούς θεσμούς
• Ανεξάρτητη δικαιοσύνη
• Ελεύθερα μέσα ενημέρωσης
• Ενεργή κοινωνία πολιτών
Αυτοί οι παράγοντες μειώνουν δραστικά την πιθανότητα εκτεταμένης ένοπλης σύγκρουσης. Ωστόσο, δεν αναιρούν την ύπαρξη βαθιάς κοινωνικής έντασης.
Ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι ένας άμεσος εμφύλιος πόλεμος, αλλά η σταδιακή διάβρωση της εμπιστοσύνης, η γκετοποίηση, η πολιτική βία χαμηλής έντασης και η περαιτέρω πόλωση.
Βάσιμη η ανησυχία
Η ρητορική περί «εμφυλίου» στο Ηνωμένο Βασίλειο αντανακλά υπαρκτές ανησυχίες γύρω από τη δημοκρατική αντιπροσώπευση, τη μετανάστευση, την οικονομική στασιμότητα και την πολιτισμική ταυτότητα. Ωστόσο, η υπερβολική δραματοποίηση των εξελίξεων ενδέχεται να ενισχύσει την πόλωση αντί να προσφέρει λύσεις.
Η πρόκληση για τη Βρετανία – και για την Ευρώπη συνολικά – δεν είναι να επιβεβαιώσει τα πιο σκοτεινά σενάρια, αλλά να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη μεταξύ πολιτών και θεσμών, να ενισχύσει τη διαφάνεια στη χάραξη πολιτικής και να επενδύσει σε πραγματική κοινωνική συνοχή.
Η Ιστορία δείχνει ότι οι δημοκρατίες δεν καταρρέουν ξαφνικά· φθείρονται σταδιακά όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν σε αυτές.
Το στοίχημα για το Ηνωμένο Βασίλειο είναι να αποδείξει ότι η δημοκρατία του εξακολουθεί να διαθέτει αρκετή ανθεκτικότητα ώστε να απορροφήσει την ένταση χωρίς να διολισθήσει στη βία.
www.bankingnews.gr
Σχόλια από απόστρατους αξιωματικούς, πανεπιστημιακούς και πολιτικούς αναλυτές μιλούν για «διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής» και για ενδεχόμενη πολιτική αποσταθεροποίηση.
Μεταξύ αυτών, ο απόστρατος συνταγματάρχης Richard Kemp έχει υποστηρίξει δημόσια ότι το Ηνωμένο Βασίλειο οδεύει προς σοβαρή κοινωνική αναταραχή, εάν δεν αντιμετωπιστούν – όπως ο ίδιος θεωρεί – ζητήματα ταυτότητας, μετανάστευσης και πολιτικής αντιπροσώπευσης.
Παράλληλα, ακαδημαϊκοί όπως ο David Betz και ο Michael Rainsborough έχουν ασχοληθεί με τις προϋποθέσεις που ιστορικά οδηγούν σε εμφύλιες συγκρούσεις, αναλύοντας παράγοντες όπως η απονομιμοποίηση των θεσμών, η απώλεια εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα και η αυξανόμενη πόλωση.
Η χρήση της λέξης «εμφύλιος» δεν είναι τυχαία.
Πρόκειται για έναν όρο βαρύ, ιστορικά φορτισμένο, που συνήθως περιγράφει καταστάσεις όπου το κράτος χάνει το μονοπώλιο της νόμιμης βίας και μεγάλα τμήματα της κοινωνίας αμφισβητούν ανοιχτά τη νομιμότητα του πολιτικού συστήματος.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η Βρετανία βρίσκεται ήδη σε τέτοιο σημείο, αλλά γιατί η ρητορική αυτή αποκτά απήχηση.
Δημοκρατική αντιπροσώπευση και αίσθηση αδιεξόδου
Κεντρικό στοιχείο της επιχειρηματολογίας του Kemp είναι η άποψη ότι μεγάλο μέρος των Βρετανών πολιτών αισθάνεται πως «δεν έχει πραγματική πολιτική επιλογή».
Κατά την άποψή του, ανεξαρτήτως του αν την εξουσία κατέχει το Εργατικό ή το Συντηρητικό Κόμμα, βασικές πολιτικές – ιδίως σε θέματα μετανάστευσης και πολιτισμικής διαχείρισης – παραμένουν σε γενικές γραμμές σταθερές.
Αυτή η αντίληψη περί «μίας ενιαίας πολιτικής» ή «πολιτικής ομοιομορφίας» δεν είναι αποκλειστικά βρετανικό φαινόμενο.
Σε πολλές δυτικές δημοκρατίες παρατηρείται η αίσθηση ότι τα μεγάλα κόμματα συγκλίνουν σε κρίσιμα ζητήματα οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής, αφήνοντας ένα τμήμα του εκλογικού σώματος να νιώθει ότι η ψήφος του δεν οδηγεί σε ουσιαστική αλλαγή.
Η δημοκρατία, ιστορικά, λειτουργεί ως «βαλβίδα εκτόνωσης»: επιτρέπει στους πολίτες να εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους μέσω εκλογών, διαμαρτυριών και δημόσιου διαλόγου.
Όταν όμως σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού θεωρεί ότι οι θεσμοί δεν ανταποκρίνονται στη βούλησή του, αυξάνεται ο κίνδυνος πολιτικής αποσταθεροποίησης.
Μετανάστευση, ταυτότητα και κοινωνική συνοχή
Η μετανάστευση αποτελεί ένα από τα πιο πολωτικά ζητήματα στη βρετανική πολιτική.
Το δημοψήφισμα για το Brexit το 2016 έδειξε ότι η ανησυχία για τον έλεγχο των συνόρων και την εθνική κυριαρχία είχε βαθιές ρίζες σε μεγάλο μέρος της κοινωνίας.
Σε πόλεις όπως το Birmingham, το Bradford και το Manchester, η δημογραφική μεταβολή των τελευταίων δεκαετιών είναι αισθητή.
Η πολυπολιτισμικότητα αποτελεί πλέον καθημερινή πραγματικότητα. Για πολλούς πολίτες, αυτό είναι στοιχείο πλούτου και δυναμισμού.
Για άλλους, αποτελεί πηγή ανησυχίας για την πολιτισμική συνέχεια και τη συνοχή.
Η έννοια της «κοινωνικής ενσωμάτωσης» είναι σύνθετη.
Δεν αφορά μόνο τη γλωσσική ή οικονομική προσαρμογή, αλλά και την αίσθηση κοινής ταυτότητας και κοινών κανόνων. Όταν αυτή η αίσθηση εξασθενεί – είτε λόγω γρήγορων δημογραφικών αλλαγών είτε λόγω οικονομικής στασιμότητας – η πολιτική ένταση εντείνεται.
Ο ρόλος των οικονομικών παραγόντων
Πέρα από τα ζητήματα ταυτότητας, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η οικονομία. Το Ηνωμένο Βασίλειο, όπως και πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αντιμετωπίζει:
• Στασιμότητα μισθών
• Πίεση στο κόστος ζωής
• Κρίση στέγασης
• Μείωση βιομηχανικής παραγωγής σε παραδοσιακές περιοχές
Σε ιστορικές περιπτώσεις εμφυλίων συγκρούσεων, ο συνδυασμός οικονομικής ανασφάλειας και πολιτικής απονομιμοποίησης λειτουργεί ως καταλύτης.
Όταν πολίτες αισθάνονται ότι χάνουν τόσο την οικονομική όσο και την πολιτισμική τους σταθερότητα, η πολιτική ρητορική ριζοσπαστικοποιείται.
Η ευρωπαϊκή διάσταση
Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στο Ηνωμένο Βασίλειο. Σε χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Ολλανδία, η άνοδος πατριωτικών κομμάτων που αμφισβητούν τις μεταναστευτικές πολιτικές και τις δομές της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποδηλώνει ευρύτερη δυσαρέσκεια.
Η Ευρώπη αντιμετωπίζει δημογραφική γήρανση και χαμηλά ποσοστά γεννήσεων.
Η μετανάστευση έχει συχνά παρουσιαστεί ως λύση στο εργατικό και ασφαλιστικό έλλειμμα.
Ωστόσο, η διαχείριση αυτής της διαδικασίας δεν ήταν πάντα ομαλή, ιδίως όταν συνοδεύτηκε από ανεπαρκή πολιτική επικοινωνία και έλλειψη τοπικής διαβούλευσης.
Όταν οι πολίτες θεωρούν ότι σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται «από τα πάνω» χωρίς επαρκή συμμετοχή ή συναίνεση, η δυσπιστία προς τις ελίτ ενισχύεται.
Κίνδυνος αυτοεκπληρούμενης προφητείας
Η δημόσια πρόβλεψη «εμφυλίου πολέμου» ενέχει έναν ιδιαίτερο κίνδυνο: μπορεί να λειτουργήσει ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
Η συνεχής περιγραφή της κοινωνίας ως διχασμένης σε «ασυμβίβαστα στρατόπεδα» τείνει να παγιώνει τις διαχωριστικές γραμμές.
Οι συγκρίσεις με τη Βόρεια Ιρλανδία – όπου ο Kemp υπηρέτησε – είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες.
Η σύγκρουση εκεί είχε συγκεκριμένες ιστορικές, θρησκευτικές και πολιτικές ρίζες που δεν μεταφέρονται αυτούσιες στη σημερινή πολυπολιτισμική Βρετανία.
Πραγματικός κίνδυνος ή πολιτική υπερβολή;
Παρά τη σκληρή ρητορική, το Ηνωμένο Βασίλειο εξακολουθεί να διαθέτει:
• Ισχυρούς θεσμούς
• Ανεξάρτητη δικαιοσύνη
• Ελεύθερα μέσα ενημέρωσης
• Ενεργή κοινωνία πολιτών
Αυτοί οι παράγοντες μειώνουν δραστικά την πιθανότητα εκτεταμένης ένοπλης σύγκρουσης. Ωστόσο, δεν αναιρούν την ύπαρξη βαθιάς κοινωνικής έντασης.
Ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι ένας άμεσος εμφύλιος πόλεμος, αλλά η σταδιακή διάβρωση της εμπιστοσύνης, η γκετοποίηση, η πολιτική βία χαμηλής έντασης και η περαιτέρω πόλωση.
Βάσιμη η ανησυχία
Η ρητορική περί «εμφυλίου» στο Ηνωμένο Βασίλειο αντανακλά υπαρκτές ανησυχίες γύρω από τη δημοκρατική αντιπροσώπευση, τη μετανάστευση, την οικονομική στασιμότητα και την πολιτισμική ταυτότητα. Ωστόσο, η υπερβολική δραματοποίηση των εξελίξεων ενδέχεται να ενισχύσει την πόλωση αντί να προσφέρει λύσεις.
Η πρόκληση για τη Βρετανία – και για την Ευρώπη συνολικά – δεν είναι να επιβεβαιώσει τα πιο σκοτεινά σενάρια, αλλά να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη μεταξύ πολιτών και θεσμών, να ενισχύσει τη διαφάνεια στη χάραξη πολιτικής και να επενδύσει σε πραγματική κοινωνική συνοχή.
Η Ιστορία δείχνει ότι οι δημοκρατίες δεν καταρρέουν ξαφνικά· φθείρονται σταδιακά όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν σε αυτές.
Το στοίχημα για το Ηνωμένο Βασίλειο είναι να αποδείξει ότι η δημοκρατία του εξακολουθεί να διαθέτει αρκετή ανθεκτικότητα ώστε να απορροφήσει την ένταση χωρίς να διολισθήσει στη βία.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών