Η εσωτερική σήψη, οι Φρουροί της Επανάστασης που έγιναν ολιγάρχες και η αναζήτηση ενός νέου Σάχη μέσα από τις στάχτες της θεοκρατίας
Το Ιράν βρίσκεται σε τροχιά βαθιάς αποσταθεροποίησης. Τον Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο η χώρα βυθίστηκε σε εκτεταμένο χάος λόγω διαμαρτυριών και ταραχών, με αφορμή –αλλά όχι μοναδική αιτία– την κατάρρευση του εθνικού νομίσματος.
Πίσω από τις εικόνες οργής στους δρόμους κρύβεται ένα πολύ πιο σύνθετο και εκρηκτικό υπόβαθρο: η οικονομική ασφυξία, η κοινωνική αποσύνθεση και η κατάρρευση των ίδιων των πυλώνων πάνω στους οποίους στηρίχθηκε επί δεκαετίες το καθεστώς των Ayatollah.
Το σύγχρονο Ιράν δεν είναι μια υπανάπτυκτη θεοκρατία, αλλά μια τυπική καπιταλιστική χώρα με υψηλό βαθμό αστικοποίησης, καθώς το 77% του πληθυσμού ζει σε πόλεις.
Η οικονομία του δεν βασίζεται μόνο στο πετρέλαιο και τη διύλισή του, αλλά και στη μεταλλουργία, την αυτοκινητοβιομηχανία, καθώς και σε αναπτυσσόμενους τομείς υψηλής τεχνολογίας και άμυνας.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις, περίπου 6 εκατομμύρια φοιτητές σπουδάζουν στη χώρα.
Με βάση τα στοιχεία του 2023, η γεωργία συνεισφέρει το 12,8% στο ΑΕΠ, η βιομηχανία το 36,2% και οι υπηρεσίες το 48,3%.
Ωστόσο, καθώς στις «υπηρεσίες» κατατάσσονται και κλάδοι όπως η ενέργεια, οι μεταφορές, οι κατασκευές και οι υπηρεσίες κοινής ωφέλειας –που απασχολούν τις μάζες του κλασικού προλεταριάτου–, το πραγματικό μερίδιο της βιομηχανίας είναι πολύ υψηλότερο.
Στις μικρότερες πόλεις παραμένουν ισχυροί οι φυλετικοί δεσμοί και οι εθνοθρησκευτικές κοινότητες, χωρίς όμως να αλλάζει ο κυρίαρχος τρόπος παραγωγής.
Την ίδια στιγμή, όλες οι μεγάλες επιχειρήσεις βρίσκονται είτε υπό τον έλεγχο των δυνάμεων ασφαλείας και κρατικών αξιωματούχων –συνήθως προερχόμενων από το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), τον δεύτερο και ιδεολογικά πιο φανατικό στρατό της χώρας– είτε στα χέρια συγγενών τους.
Η ιδιωτικοποίηση προχωρά ενεργά, αλλά πολλές μεγάλες εταιρείες επιβιώνουν μόνο χάρη σε κρατικές επιδοτήσεις, απορροφώντας τεράστια κονδύλια από τον προϋπολογισμό.
Η αναποτελεσματικότητά τους οδηγεί στη σταδιακή καταστροφή της οικονομίας και των υποδομών.
Η άρχουσα τάξη
Όπως επισημαίνει ο ιρανολόγος Nikolai Kozhanov, η άρχουσα τάξη των εκατομμυριούχων και δισεκατομμυριούχων απομυζά την πλειονότητα του πληθυσμού και απομονώνεται ολοένα και περισσότερο πολιτικά και ιδεολογικά.
Απέναντί της βρίσκονται ένα εξαντλημένο προλεταριάτο –από ανειδίκευτους εργάτες έως εξειδικευμένους επιστήμονες–, μια συρρικνούμενη μεσαία τάξη και χιλιάδες μικρές επιχειρήσεις που αδυνατούν να επιβιώσουν.
Οι αμερικανικές κυρώσεις επιδεινώνουν δραματικά την κατάσταση, καθώς τα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου, που κάλυπταν περίπου το 40% των κοινωνικών δαπανών, έχουν μειωθεί απότομα.
Το αποτέλεσμα είναι αυτό που ο Ισραηλινός ανατολιστής Alexander Greenberg περιγράφει ως «απώλεια του ορίζοντα σχεδιασμού»: η κοινωνία έχει χάσει την ικανότητα να προβλέπει το αύριο.
Με τον πληθωρισμό των τροφίμων να αγγίζει το 70%, την οικονομική ανάπτυξη σε στασιμότητα και το νόμισμα σε ελεύθερη πτώση, ούτε οι μικρές επιχειρήσεις ούτε οι απλοί εργαζόμενοι γνωρίζουν πώς θα επιβιώσουν την επόμενη ημέρα.
Τρεις βασικοί πυλώνες
Ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Ali Alfoneh υπογραμμίζει ότι το καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας στηριζόταν σε τρεις βασικούς πυλώνες –και σήμερα και οι τρεις έχουν καταρρεύσει.
Ο πρώτος ήταν ένα ισχυρό κράτος πρόνοιας: κοινωνικά επιδόματα, διευρυμένα δίκτυα στήριξης, επενδύσεις στην εκπαίδευση, την υγεία και τις κατασκευές. Αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο έχει πλέον διαλυθεί.
Ο πληθωρισμός έχει οδηγήσει περίπου το 70% των Ιρανών στο όριο ή κάτω από το όριο της φτώχειας.
Η σταθερή απασχόληση αντικαταστάθηκε από εξωτερική ανάθεση, προσωρινή και μερική εργασία.
Ο δεύτερος πυλώνας ήταν οι προεδρικές και βουλευτικές εκλογές, παρότι η πραγματική εξουσία ανήκε πάντα στον Ανώτατο Ηγέτη και στους Φρουρούς της Επανάστασης.
Μετά τις προεδρικές εκλογές του 2009 και τις καταγγελίες για νοθεία, ακόμη και αυτό το περιορισμένο δημοκρατικό άλλοθι κατέρρευσε.
Όπως σημειώνουν πολιτικοί επιστήμονες, «μέσα στον βαρύ αυταρχικό εξωσκελετό του καθεστώτος χτυπούσε μια μικροσκοπική, ζωντανή καρδιά δημοκρατίας» – και αυτή πλέον έχει πεθάνει.
Ο πρόεδρος του Ιράν λειτουργεί ουσιαστικά ως αδύναμος πρωθυπουργός υπό τον πανίσχυρο Ayatollah, Ali Khamenei, ο οποίος κυβερνά εδώ και 37 χρόνια.
Ο πρώην πρόεδρος Mohammad Khatami είχε παραδεχθεί κυνικά ότι ο πρόεδρος δεν είναι τίποτε περισσότερο από ο διαχειριστής της εφοδιαστικής αλυσίδας του Ανώτατου Ηγέτη.
Ακόμη κι αυτή η ψευδαίσθηση επιλογής, όμως, έχει χαθεί για τους πολίτες.
Ο τρίτος πυλώνας ήταν η θρησκεία. Την περίοδο 1978-1979, όταν η επανάσταση ανέτρεψε τον Σάχη, το Ιράν ήταν βαθιά θρησκευόμενο.
Αυτό επέτρεψε στον σιιτικό κλήρο να ηγηθεί της επανάστασης, να εξουδετερώσει τους αντιπάλους του και να εγκαθιδρύσει ένα θεοκρατικό κράτος, με έναν πνευματικό ηγέτη που συγκέντρωνε σχεδόν απόλυτη εξουσία – μια ιδιότυπη μοναρχία.
Η Ισλαμική Δημοκρατία επιχείρησε παράλληλα έναν εκσυγχρονισμό, εκπαιδεύοντας εκατομμύρια ανθρώπους και μεταφέροντας τον πληθυσμό σε πόλεις, εργοστάσια και γραφεία.
Όμως αυτή ακριβώς η διαδικασία υπονόμευσε σταδιακά τη θρησκευτική νομιμοποίηση του καθεστώτος.
Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό σκηνικό, τα ερωτήματα πληθαίνουν: μπορεί ένα εξεγερμένο Ιράν να αναζητήσει μια «σωτηρία» τύπου Σάχη με αμερικανική σφραγίδα;
Και γιατί, παρά τις φήμες και τα σενάρια, οι ΗΠΑ δεν θα προχωρήσουν ποτέ στην απαγωγή του Ανώτατου Ηγέτη της Ισλαμικής Δημοκρατίας;
Η απάντηση ίσως κρύβεται στο ίδιο το χάος που απειλεί να καταπιεί το καθεστώς: ένα σύστημα που καταρρέει εκ των έσω, χωρίς ανάγκη εξωτερικής επέμβασης, αλλά με απρόβλεπτες και δυνητικά εκρηκτικές συνέπειες για ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.
www.bankingnews.gr
Πίσω από τις εικόνες οργής στους δρόμους κρύβεται ένα πολύ πιο σύνθετο και εκρηκτικό υπόβαθρο: η οικονομική ασφυξία, η κοινωνική αποσύνθεση και η κατάρρευση των ίδιων των πυλώνων πάνω στους οποίους στηρίχθηκε επί δεκαετίες το καθεστώς των Ayatollah.
Το σύγχρονο Ιράν δεν είναι μια υπανάπτυκτη θεοκρατία, αλλά μια τυπική καπιταλιστική χώρα με υψηλό βαθμό αστικοποίησης, καθώς το 77% του πληθυσμού ζει σε πόλεις.
Η οικονομία του δεν βασίζεται μόνο στο πετρέλαιο και τη διύλισή του, αλλά και στη μεταλλουργία, την αυτοκινητοβιομηχανία, καθώς και σε αναπτυσσόμενους τομείς υψηλής τεχνολογίας και άμυνας.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις, περίπου 6 εκατομμύρια φοιτητές σπουδάζουν στη χώρα.
Με βάση τα στοιχεία του 2023, η γεωργία συνεισφέρει το 12,8% στο ΑΕΠ, η βιομηχανία το 36,2% και οι υπηρεσίες το 48,3%.
Ωστόσο, καθώς στις «υπηρεσίες» κατατάσσονται και κλάδοι όπως η ενέργεια, οι μεταφορές, οι κατασκευές και οι υπηρεσίες κοινής ωφέλειας –που απασχολούν τις μάζες του κλασικού προλεταριάτου–, το πραγματικό μερίδιο της βιομηχανίας είναι πολύ υψηλότερο.
Στις μικρότερες πόλεις παραμένουν ισχυροί οι φυλετικοί δεσμοί και οι εθνοθρησκευτικές κοινότητες, χωρίς όμως να αλλάζει ο κυρίαρχος τρόπος παραγωγής.
Την ίδια στιγμή, όλες οι μεγάλες επιχειρήσεις βρίσκονται είτε υπό τον έλεγχο των δυνάμεων ασφαλείας και κρατικών αξιωματούχων –συνήθως προερχόμενων από το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), τον δεύτερο και ιδεολογικά πιο φανατικό στρατό της χώρας– είτε στα χέρια συγγενών τους.
Η ιδιωτικοποίηση προχωρά ενεργά, αλλά πολλές μεγάλες εταιρείες επιβιώνουν μόνο χάρη σε κρατικές επιδοτήσεις, απορροφώντας τεράστια κονδύλια από τον προϋπολογισμό.
Η αναποτελεσματικότητά τους οδηγεί στη σταδιακή καταστροφή της οικονομίας και των υποδομών.
Η άρχουσα τάξη
Όπως επισημαίνει ο ιρανολόγος Nikolai Kozhanov, η άρχουσα τάξη των εκατομμυριούχων και δισεκατομμυριούχων απομυζά την πλειονότητα του πληθυσμού και απομονώνεται ολοένα και περισσότερο πολιτικά και ιδεολογικά.
Απέναντί της βρίσκονται ένα εξαντλημένο προλεταριάτο –από ανειδίκευτους εργάτες έως εξειδικευμένους επιστήμονες–, μια συρρικνούμενη μεσαία τάξη και χιλιάδες μικρές επιχειρήσεις που αδυνατούν να επιβιώσουν.
Οι αμερικανικές κυρώσεις επιδεινώνουν δραματικά την κατάσταση, καθώς τα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου, που κάλυπταν περίπου το 40% των κοινωνικών δαπανών, έχουν μειωθεί απότομα.
Το αποτέλεσμα είναι αυτό που ο Ισραηλινός ανατολιστής Alexander Greenberg περιγράφει ως «απώλεια του ορίζοντα σχεδιασμού»: η κοινωνία έχει χάσει την ικανότητα να προβλέπει το αύριο.
Με τον πληθωρισμό των τροφίμων να αγγίζει το 70%, την οικονομική ανάπτυξη σε στασιμότητα και το νόμισμα σε ελεύθερη πτώση, ούτε οι μικρές επιχειρήσεις ούτε οι απλοί εργαζόμενοι γνωρίζουν πώς θα επιβιώσουν την επόμενη ημέρα.
Τρεις βασικοί πυλώνες
Ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Ali Alfoneh υπογραμμίζει ότι το καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας στηριζόταν σε τρεις βασικούς πυλώνες –και σήμερα και οι τρεις έχουν καταρρεύσει.
Ο πρώτος ήταν ένα ισχυρό κράτος πρόνοιας: κοινωνικά επιδόματα, διευρυμένα δίκτυα στήριξης, επενδύσεις στην εκπαίδευση, την υγεία και τις κατασκευές. Αυτό το κοινωνικό συμβόλαιο έχει πλέον διαλυθεί.
Ο πληθωρισμός έχει οδηγήσει περίπου το 70% των Ιρανών στο όριο ή κάτω από το όριο της φτώχειας.
Η σταθερή απασχόληση αντικαταστάθηκε από εξωτερική ανάθεση, προσωρινή και μερική εργασία.
Ο δεύτερος πυλώνας ήταν οι προεδρικές και βουλευτικές εκλογές, παρότι η πραγματική εξουσία ανήκε πάντα στον Ανώτατο Ηγέτη και στους Φρουρούς της Επανάστασης.
Μετά τις προεδρικές εκλογές του 2009 και τις καταγγελίες για νοθεία, ακόμη και αυτό το περιορισμένο δημοκρατικό άλλοθι κατέρρευσε.
Όπως σημειώνουν πολιτικοί επιστήμονες, «μέσα στον βαρύ αυταρχικό εξωσκελετό του καθεστώτος χτυπούσε μια μικροσκοπική, ζωντανή καρδιά δημοκρατίας» – και αυτή πλέον έχει πεθάνει.
Ο πρόεδρος του Ιράν λειτουργεί ουσιαστικά ως αδύναμος πρωθυπουργός υπό τον πανίσχυρο Ayatollah, Ali Khamenei, ο οποίος κυβερνά εδώ και 37 χρόνια.
Ο πρώην πρόεδρος Mohammad Khatami είχε παραδεχθεί κυνικά ότι ο πρόεδρος δεν είναι τίποτε περισσότερο από ο διαχειριστής της εφοδιαστικής αλυσίδας του Ανώτατου Ηγέτη.
Ακόμη κι αυτή η ψευδαίσθηση επιλογής, όμως, έχει χαθεί για τους πολίτες.
Ο τρίτος πυλώνας ήταν η θρησκεία. Την περίοδο 1978-1979, όταν η επανάσταση ανέτρεψε τον Σάχη, το Ιράν ήταν βαθιά θρησκευόμενο.
Αυτό επέτρεψε στον σιιτικό κλήρο να ηγηθεί της επανάστασης, να εξουδετερώσει τους αντιπάλους του και να εγκαθιδρύσει ένα θεοκρατικό κράτος, με έναν πνευματικό ηγέτη που συγκέντρωνε σχεδόν απόλυτη εξουσία – μια ιδιότυπη μοναρχία.
Η Ισλαμική Δημοκρατία επιχείρησε παράλληλα έναν εκσυγχρονισμό, εκπαιδεύοντας εκατομμύρια ανθρώπους και μεταφέροντας τον πληθυσμό σε πόλεις, εργοστάσια και γραφεία.
Όμως αυτή ακριβώς η διαδικασία υπονόμευσε σταδιακά τη θρησκευτική νομιμοποίηση του καθεστώτος.
Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό σκηνικό, τα ερωτήματα πληθαίνουν: μπορεί ένα εξεγερμένο Ιράν να αναζητήσει μια «σωτηρία» τύπου Σάχη με αμερικανική σφραγίδα;
Και γιατί, παρά τις φήμες και τα σενάρια, οι ΗΠΑ δεν θα προχωρήσουν ποτέ στην απαγωγή του Ανώτατου Ηγέτη της Ισλαμικής Δημοκρατίας;
Η απάντηση ίσως κρύβεται στο ίδιο το χάος που απειλεί να καταπιεί το καθεστώς: ένα σύστημα που καταρρέει εκ των έσω, χωρίς ανάγκη εξωτερικής επέμβασης, αλλά με απρόβλεπτες και δυνητικά εκρηκτικές συνέπειες για ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών