Δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω
Maître en Droit
Σχετικά Άρθρα
Η σπίθα και το όριο της εξουσίας: Η στιγμή όπου ένα ταπεινό δικόγραφο μετατράπηκε σε θεσμικό σεισμό
Και ο αρχηγός ψιθύρισε: «Κράτος Δικαίου, εν αναπαύσει» - Ο δικαστής ως φύλακας του ορίου
ΜΕΡΟΣ 4 ΑΠΟ 7 — ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3
ΤΟ ΥΒΡΙΔΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΚΑΙ Η ΑΠΑΤΗ ΝΟΜΟΥ
Σημείωση Σειράς Δημοσιεύσεων Το παρόν κείμενο αποτελεί το τέταρτο μέρος της σειράς «ΚΑΙ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΨΙΘΥΡΙΣΕ: ΚΡΑΤΟΣ ΔΙΚΑΙΟΥ, ΕΝ ΑΝΑΠΑΥΣΕΙ». Η τμηματική δημοσίευση επιλέχθηκε λόγω της έκτασης και της ανάγκης κάθε κεφάλαιο να σταθεί ως αυτοτελής θεσμική ενότητα. Η σειρά εξετάζει πώς η ερμηνεία μπορεί να μετατραπεί σε κατασκευή και πώς η πρακτική μπορεί να υποκαταστήσει τον κανόνα.
Οι όροι που χρησιμοποιούνται (όπως «απάτη», «βία», «δολοφονία») έχουν αποκλειστικά μεταφορικό και δογματικό χαρακτήρα. Αποτελούν πολιτειακή κριτική και αξιολογικές κρίσεις επί θεσμικών επιλογών και δικανικής αιτιολογίας και δεν συνιστούν ισχυρισμούς περί τέλεσης ποινικών αδικημάτων από συγκεκριμένα πρόσωπα ή φορείς. Η διευκρίνιση αυτή ισχύει για κάθε μέρος της σειράς.
Η εξουσία που θέλει τα προνόμια χωρίς τις υποχρεώσεις
Το ελληνικό υβριδικό μοντέλο διαχείρισης απαιτήσεων —το σχήμα που επιτρέπει στους servicers να λειτουργούν ταυτόχρονα εντός δύο διαφορετικών νομοθετικών πλαισίων— αποτελεί μια από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις θεσμικής κατασκευής που δεν γεννήθηκε από τον νομοθέτη, αλλά από την πρακτική. Δεν είναι προϊόν πολιτικής βούλησης. Δεν είναι αποτέλεσμα συνειδητής νομοθετικής επιλογής. Είναι αποτέλεσμα μιας αλληλουχίας ερμηνευτικών παρακάμψεων που, συσσωρευμένες, δημιούργησαν μια νέα πραγματικότητα χωρίς θεσμικό θεμέλιο.
Το υβριδικό μοντέλο λειτουργεί ως εξής: οι servicers χρησιμοποιούν τον ν. 3156/2003 για να απολαμβάνουν τα φορολογικά και δικονομικά προνόμια της τιτλοποίησης, αλλά χρησιμοποιούν τον ν. 4354/2015 για να εμφανίζονται ενώπιον των δικαστηρίων ως νομιμοποιούμενοι διαχειριστές. Πρόκειται για μια διπλή ένταξη που δεν προβλέπεται από κανέναν νόμο. Ούτε ο ν. 3156 επιτρέπει την ανάθεση διαχείρισης σε εταιρείες διαχείρισης. Ούτε ο ν. 4354 επιτρέπει την εφαρμογή των προνομίων του 3156 σε όσους λειτουργούν υπό το δικό του καθεστώς.
Αυτό το σχήμα δεν είναι ερμηνεία. Είναι επιλογή νόμου κατά το δοκούν. Είναι μια μορφή θεσμικής αυτοσχέδιας αρχιτεκτονικής, όπου η εξουσία επιλέγει από κάθε νόμο ό,τι τη συμφέρει και απορρίπτει ό,τι τη δεσμεύει. Είναι η κλασική περίπτωση της Απάτης Νόμου (fraus legis): η χρήση του νόμου ως εργαλείο για την αποφυγή του νόμου.
Η Απάτη Νόμου δεν είναι απλώς μια δογματική έννοια. Είναι μια πολιτειακή διάγνωση. Είναι η στιγμή όπου η εξουσία δεν παραβιάζει τον νόμο ευθέως, αλλά τον παρακάμπτει μέσω μιας τεχνητής κατασκευής που διατηρεί την εξωτερική νομιμοφάνεια, ενώ καταλύει την ουσία της νομιμότητας.
Στην περίπτωση των servicers, η καταστρατήγηση είναι διπλή: αφενός παρακάμπτεται το άρθρο 10 §14 του ν. 3156/2003, που επιτρέπει τη διαχείριση μόνο σε πιστωτικά ιδρύματα, αφετέρου παρακάμπτεται η πρόθεση του ν. 4354/2015, που δεν σχεδιάστηκε για τιτλοποιήσεις αλλά για μη εξυπηρετούμενα δάνεια εκτός τιτλοποίησης.
Το αποτέλεσμα είναι ένα θεσμικό υβρίδιο που δεν υπάγεται σε κανένα πλήρες πλαίσιο εποπτείας. Οι servicers δεν είναι πιστωτικά ιδρύματα, άρα δεν υπόκεινται στις αυστηρές απαιτήσεις κεφαλαιακής επάρκειας, ρευστότητας και εποπτικού ελέγχου που επιβάλλονται στις τράπεζες. Ταυτόχρονα, όμως, ασκούν εξουσία αντίστοιχη με αυτή των τραπεζών: διαχειρίζονται απαιτήσεις, επιβάλλουν μέτρα εκτέλεσης, προχωρούν σε πλειστηριασμούς, καθορίζουν την τύχη της περιουσίας των πολιτών.
Η εξουσία αυτή δεν είναι απλώς μεγάλη. Είναι εξουσία με βαθύ κοινωνικό αποτύπωμα. Και η άσκησή της χωρίς σαφές νομοθετικό θεμέλιο δεν είναι απλώς προβληματική. Είναι επικίνδυνη.
Το υβριδικό μοντέλο επιτρέπει στους servicers να απολαμβάνουν τα προνόμια των τραπεζών χωρίς να φέρουν τις υποχρεώσεις των τραπεζών. Επιτρέπει την άσκηση εξουσίας χωρίς την αντίστοιχη θεσμική ευθύνη. Επιτρέπει την επιβολή μέτρων εκτέλεσης χωρίς την ύπαρξη έγκυρης πηγής νομιμοποίησης. Και όλα αυτά συμβαίνουν όχι επειδή ο νομοθέτης το επέτρεψε, αλλά επειδή η πρακτική το επέβαλε και η δικαιοσύνη το ανέχθηκε.
Η Απάτη Νόμου λειτουργεί πάντα με τον ίδιο τρόπο: η εξουσία χρησιμοποιεί τον νόμο ως εργαλείο για να αποφύγει τον νόμο. Στην περίπτωση των servicers, η καταστρατήγηση είναι τόσο εμφανής που δεν χρειάζεται καν νομική οξυδέρκεια για να διαπιστωθεί. Χρειάζεται μόνο η απλή παρατήρηση ότι δύο νόμοι που δεν επικοινωνούν μεταξύ τους χρησιμοποιούνται ταυτόχρονα για να παραγάγουν ένα αποτέλεσμα που κανένας από τους δύο δεν επιτρέπει.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι: πώς φτάσαμε εδώ; Πώς ένα τόσο θεμελιώδες ζήτημα νομιμοποίησης πέρασε απαρατήρητο για χρόνια; Πώς η δικαιοσύνη δεν εντόπισε την καταστρατήγηση από την πρώτη στιγμή;
Η απάντηση βρίσκεται στην ίδια τη φύση της Απάτης Νόμου: η καταστρατήγηση δεν εμφανίζεται ως παραβίαση, αλλά ως «εύλογη» πρακτική. Εμφανίζεται ως λύση σε ένα πρακτικό πρόβλημα. Εμφανίζεται ως τεχνική διευκόλυνση. Εμφανίζεται ως «αναγκαιότητα».
Και η αναγκαιότητα είναι πάντα ο πιο επικίνδυνος αντίπαλος της νομιμότητας.
Όταν η εξουσία επικαλείται την αναγκαιότητα, η νομιμότητα υποχωρεί. Όταν η πρακτική υπερισχύει του κανόνα, ο κανόνας χάνει τη δεσμευτικότητά του. Όταν η οικονομική σκοπιμότητα υπερισχύει της θεσμικής τάξης, η θεσμική τάξη μετατρέπεται σε διακοσμητικό πλαίσιο.
Το υβριδικό μοντέλο δεν είναι απλώς μια κακή ερμηνεία. Είναι μια θεσμική παραμόρφωση. Είναι η στιγμή όπου η εξουσία αποφάσισε ότι μπορεί να λειτουργεί χωρίς όρια. Είναι η στιγμή όπου η πρακτική υποκατέστησε τον νόμο. Είναι η στιγμή όπου η νομική τάξη έπαψε να λειτουργεί ως σύστημα κανόνων και μετατράπηκε σε σύστημα εξυπηρέτησης σκοπιμοτήτων.
Η ακυρότητα της σύμβασης διαχείρισης δεν είναι μια τεχνική συνέπεια. Είναι η μόνη θεσμική απάντηση σε μια καταστρατήγηση που απειλεί να γίνει κανονικότητα. Είναι η στιγμή όπου το δίκαιο υπερασπίζεται τον εαυτό του απέναντι σε μια εξουσία που επιδιώκει να λειτουργεί χωρίς θεμέλιο.
Είναι η στιγμή όπου το κράτος δικαίου ενεργοποιεί τα όριά του.
Το υβριδικό μοντέλο πρέπει να καταρρεύσει όχι επειδή είναι ατελές, αλλά επειδή είναι ασύμβατο με την ίδια την ιδέα της νομιμότητας. Δεν μπορεί να υπάρξει εξουσία χωρίς πηγή. Δεν μπορεί να υπάρξει νομιμοποίηση χωρίς έγκυρη σύμβαση. Δεν μπορεί να υπάρξει διαχείριση χωρίς θεσμικό θεμέλιο.
Δεν μπορεί να υπάρξει κράτος δικαίου όταν η εξουσία επιλέγει τον νόμο που τη συμφέρει και απορρίπτει τον νόμο που τη δεσμεύει.
Η Απάτη Νόμου δεν θεραπεύεται με ερμηνεία. Θεραπεύεται μόνο με επιστροφή στο όριο. Και το όριο είναι σαφές: η εξουσία πρέπει να ασκείται μόνο από εκείνους που ο νόμος ορίζει. Όχι από εκείνους που η πρακτική επιλέγει.
Κατακλείδα — Η Απάτη Νόμου ως Θεσμική Διάγνωση
Το τρίτο μέρος ολοκληρώνεται με την ανάδειξη της Απάτης Νόμου ως θεσμικής διάγνωσης. Στο επόμενο, το επίκεντρο μετατοπίζεται στον δικαστή και στον ρόλο του ως φύλακα του ορίου. Οι όροι που χρησιμοποιούνται παραμένουν μεταφορικοί και δογματικοί, ως εργαλεία πολιτειακής κριτικής και όχι ως ισχυρισμοί περί τέλεσης ποινικών αδικημάτων.
*Η συνέχεια σε επόμενα άρθρα που θα δημοσιευθούν στο BN
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών