Γιατί τα social media προκαλούν εξάρτηση – Οι αλγόριθμοι που «παγιδεύουν» τον εγκέφαλο
Πόσες φορές κάποιος άνοιξε το κινητό του για να απαντήσει σε ένα μήνυμα και βρέθηκε, μία ώρα αργότερα, να κάνει ασταμάτητο scrolling στα κοινωνικά δίκτυα;
Ή πόσες φορές η σκέψη «θα δω μόνο δύο βίντεο πριν κοιμηθώ» κατέληξε σε μία ολόκληρη νύχτα μπροστά στην οθόνη; Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι το φαινόμενο αυτό δεν οφείλεται αποκλειστικά στην έλλειψη αυτοελέγχου των χρηστών, αλλά στον ίδιο τον σχεδιασμό των πλατφορμών, ο οποίος έχει δημιουργηθεί με στόχο να κρατά την προσοχή τους όσο το δυνατόν περισσότερο.
Η Ευρώπη στρέφεται κατά του «εθιστικού σχεδιασμού»
Μέχρι πρόσφατα, οι περισσότερες επικρίσεις προς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αφορούσαν το περιεχόμενο που φιλοξενούσαν, όπως η παραπληροφόρηση, ο διαδικτυακός εκφοβισμός, οι επικίνδυνες κοινότητες ή η έκθεση ανηλίκων σε ακατάλληλο υλικό. Πλέον, όμως, οι ρυθμιστικές αρχές στρέφουν το ενδιαφέρον τους στον τρόπο λειτουργίας των ίδιων των εφαρμογών.
Το 2026 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε έρευνες για τον σχεδιασμό του TikTok, ενώ στη συνέχεια αντίστοιχες διαδικασίες κινήθηκαν και κατά των Instagram και Facebook της Meta.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν η ατελείωτη ροή περιεχομένου, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και οι αλγόριθμοι που ωθούν τον χρήστη σε αδιάκοπη κατανάλωση περιεχομένου.
Στα μέσα Ιουλίου, οι ευρωπαϊκές αρχές ζήτησαν από τη Meta να αφαιρέσει στοιχεία που θεωρούνται εθιστικά, κρίνοντας ότι ενέχουν κινδύνους για την ψυχική και σωματική υγεία των χρηστών, ιδιαίτερα των ανηλίκων.
Οι ανήλικοι στο επίκεντρο των νέων περιορισμών
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η επίδραση των κοινωνικών δικτύων στις μικρότερες ηλικίες. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι τα παιδιά και οι έφηβοι είναι πολύ πιο ευάλωτοι τόσο στην ανάπτυξη εθιστικής συμπεριφοράς όσο και στην ηλεκτρονική χειραγώγηση.
Για τον λόγο αυτό, η Βρετανία εξετάζει την αύξηση του ελάχιστου ορίου ηλικίας εγγραφής στα κοινωνικά δίκτυα στα 16 έτη, ενώ παράλληλα συζητά περιορισμούς στη νυχτερινή πρόσβαση των εφήβων. Στην Αυστραλία έχουν ήδη επιβληθεί μέτρα που υποχρεώνουν τις πλατφόρμες να αποτρέπουν τη δημιουργία λογαριασμών από χρήστες κάτω των 16 ετών. Αντίστοιχα, στη Νέα Υόρκη από τον Ιανουάριο του 2027 οι εταιρείες δεν θα μπορούν να προβάλλουν προσωποποιημένες ροές περιεχομένου σε ανηλίκους χωρίς τη συγκατάθεση των γονέων ούτε να τους αποστέλλουν ειδοποιήσεις κατά τις νυχτερινές ώρες.
Όπως επισημαίνει ο ψυχίατρος Mikhail Valuyskiy, το πρόβλημα της υπερβολικής χρήσης των social media αναγνωρίζεται πλέον ακόμη και σε νομοθετικό επίπεδο.
Η ατελείωτη ροή που δεν επιτρέπει στον εγκέφαλο να σταματήσει
Σε αντίθεση με ένα βιβλίο που έχει τελευταία σελίδα ή μια ταινία που ολοκληρώνεται με τους τίτλους τέλους, τα κοινωνικά δίκτυα δεν προσφέρουν ποτέ ένα φυσικό σημείο διακοπής. Η επόμενη ανάρτηση εμφανίζεται πριν ακόμη ο χρήστης προλάβει να αποφασίσει αν θέλει να συνεχίσει.
Το φαινόμενο γίνεται ακόμη πιο έντονο στα σύντομα βίντεο, όπου η αυτόματη αναπαραγωγή ενεργοποιεί αμέσως το επόμενο περιεχόμενο. Για να συνεχίσει κάποιος δεν χρειάζεται να κάνει απολύτως τίποτα. Αντίθετα, για να σταματήσει απαιτείται συνειδητή προσπάθεια και αρκετές φορές ισχυρή αυτοπειθαρχία.
Οι αλγόριθμοι λειτουργούν όπως τα τυχερά παιχνίδια
Έρευνα του προγράμματος ADDICT του Ινστιτούτου Ανώτερων Σπουδών της Βιέννης κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα κοινωνικά δίκτυα χρησιμοποιούν συγκεκριμένους μηχανισμούς που ενισχύουν την καταναγκαστική χρήση. Η ατελείωτη κύλιση, η αυτόματη αναπαραγωγή, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και η λεγόμενη μεταβλητή επιβράβευση δημιουργούν ένα σύστημα που θυμίζει τη λειτουργία των τυχερών παιχνιδιών.
Ο χρήστης δεν γνωρίζει πότε θα εμφανιστεί το επόμενο ενδιαφέρον βίντεο. Ανάμεσα σε ελκυστικό περιεχόμενο παρεμβάλλονται διαφημίσεις ή αδιάφορες δημοσιεύσεις, γεγονός που τον ωθεί να συνεχίσει το scrolling, ελπίζοντας ότι το επόμενο βίντεο θα είναι καλύτερο.
Η ντοπαμίνη και ο φαύλος κύκλος της προσμονής
Η ψυχολόγος Anna Kryuchkova εξηγεί ότι η διαδικασία αυτή συνδέεται άμεσα με το σύστημα ντοπαμίνης του εγκεφάλου.
Η ντοπαμίνη δεν ενεργοποιείται μόνο όταν λαμβάνουμε μια ανταμοιβή, αλλά κυρίως όταν την περιμένουμε. Εάν στο παρελθόν η αναζήτηση οδήγησε σε κάτι ενδιαφέρον, ο εγκέφαλος αποθηκεύει την εμπειρία και ωθεί τον χρήστη να συνεχίσει την ίδια διαδικασία.
Τα κοινωνικά δίκτυα αξιοποιούν ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό, δημιουργώντας συνεχώς την αίσθηση ότι το επόμενο βίντεο μπορεί να είναι ακόμη πιο διασκεδαστικό, πιο χρήσιμο ή πιο εντυπωσιακό. Έτσι, ο χρήστης παραμένει εγκλωβισμένος σε έναν ατέρμονο κύκλο αναζήτησης περιεχομένου, συχνά χωρίς να αντιλαμβάνεται πόσος χρόνος έχει περάσει.
www.bankingnews.gr
Ή πόσες φορές η σκέψη «θα δω μόνο δύο βίντεο πριν κοιμηθώ» κατέληξε σε μία ολόκληρη νύχτα μπροστά στην οθόνη; Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι το φαινόμενο αυτό δεν οφείλεται αποκλειστικά στην έλλειψη αυτοελέγχου των χρηστών, αλλά στον ίδιο τον σχεδιασμό των πλατφορμών, ο οποίος έχει δημιουργηθεί με στόχο να κρατά την προσοχή τους όσο το δυνατόν περισσότερο.
Η Ευρώπη στρέφεται κατά του «εθιστικού σχεδιασμού»
Μέχρι πρόσφατα, οι περισσότερες επικρίσεις προς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αφορούσαν το περιεχόμενο που φιλοξενούσαν, όπως η παραπληροφόρηση, ο διαδικτυακός εκφοβισμός, οι επικίνδυνες κοινότητες ή η έκθεση ανηλίκων σε ακατάλληλο υλικό. Πλέον, όμως, οι ρυθμιστικές αρχές στρέφουν το ενδιαφέρον τους στον τρόπο λειτουργίας των ίδιων των εφαρμογών.
Το 2026 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε έρευνες για τον σχεδιασμό του TikTok, ενώ στη συνέχεια αντίστοιχες διαδικασίες κινήθηκαν και κατά των Instagram και Facebook της Meta.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν η ατελείωτη ροή περιεχομένου, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και οι αλγόριθμοι που ωθούν τον χρήστη σε αδιάκοπη κατανάλωση περιεχομένου.
Στα μέσα Ιουλίου, οι ευρωπαϊκές αρχές ζήτησαν από τη Meta να αφαιρέσει στοιχεία που θεωρούνται εθιστικά, κρίνοντας ότι ενέχουν κινδύνους για την ψυχική και σωματική υγεία των χρηστών, ιδιαίτερα των ανηλίκων.
Οι ανήλικοι στο επίκεντρο των νέων περιορισμών
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η επίδραση των κοινωνικών δικτύων στις μικρότερες ηλικίες. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι τα παιδιά και οι έφηβοι είναι πολύ πιο ευάλωτοι τόσο στην ανάπτυξη εθιστικής συμπεριφοράς όσο και στην ηλεκτρονική χειραγώγηση.
Για τον λόγο αυτό, η Βρετανία εξετάζει την αύξηση του ελάχιστου ορίου ηλικίας εγγραφής στα κοινωνικά δίκτυα στα 16 έτη, ενώ παράλληλα συζητά περιορισμούς στη νυχτερινή πρόσβαση των εφήβων. Στην Αυστραλία έχουν ήδη επιβληθεί μέτρα που υποχρεώνουν τις πλατφόρμες να αποτρέπουν τη δημιουργία λογαριασμών από χρήστες κάτω των 16 ετών. Αντίστοιχα, στη Νέα Υόρκη από τον Ιανουάριο του 2027 οι εταιρείες δεν θα μπορούν να προβάλλουν προσωποποιημένες ροές περιεχομένου σε ανηλίκους χωρίς τη συγκατάθεση των γονέων ούτε να τους αποστέλλουν ειδοποιήσεις κατά τις νυχτερινές ώρες.
Όπως επισημαίνει ο ψυχίατρος Mikhail Valuyskiy, το πρόβλημα της υπερβολικής χρήσης των social media αναγνωρίζεται πλέον ακόμη και σε νομοθετικό επίπεδο.
Η ατελείωτη ροή που δεν επιτρέπει στον εγκέφαλο να σταματήσει
Σε αντίθεση με ένα βιβλίο που έχει τελευταία σελίδα ή μια ταινία που ολοκληρώνεται με τους τίτλους τέλους, τα κοινωνικά δίκτυα δεν προσφέρουν ποτέ ένα φυσικό σημείο διακοπής. Η επόμενη ανάρτηση εμφανίζεται πριν ακόμη ο χρήστης προλάβει να αποφασίσει αν θέλει να συνεχίσει.
Το φαινόμενο γίνεται ακόμη πιο έντονο στα σύντομα βίντεο, όπου η αυτόματη αναπαραγωγή ενεργοποιεί αμέσως το επόμενο περιεχόμενο. Για να συνεχίσει κάποιος δεν χρειάζεται να κάνει απολύτως τίποτα. Αντίθετα, για να σταματήσει απαιτείται συνειδητή προσπάθεια και αρκετές φορές ισχυρή αυτοπειθαρχία.
Οι αλγόριθμοι λειτουργούν όπως τα τυχερά παιχνίδια
Έρευνα του προγράμματος ADDICT του Ινστιτούτου Ανώτερων Σπουδών της Βιέννης κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα κοινωνικά δίκτυα χρησιμοποιούν συγκεκριμένους μηχανισμούς που ενισχύουν την καταναγκαστική χρήση. Η ατελείωτη κύλιση, η αυτόματη αναπαραγωγή, οι συνεχείς ειδοποιήσεις και η λεγόμενη μεταβλητή επιβράβευση δημιουργούν ένα σύστημα που θυμίζει τη λειτουργία των τυχερών παιχνιδιών.
Ο χρήστης δεν γνωρίζει πότε θα εμφανιστεί το επόμενο ενδιαφέρον βίντεο. Ανάμεσα σε ελκυστικό περιεχόμενο παρεμβάλλονται διαφημίσεις ή αδιάφορες δημοσιεύσεις, γεγονός που τον ωθεί να συνεχίσει το scrolling, ελπίζοντας ότι το επόμενο βίντεο θα είναι καλύτερο.
Η ντοπαμίνη και ο φαύλος κύκλος της προσμονής
Η ψυχολόγος Anna Kryuchkova εξηγεί ότι η διαδικασία αυτή συνδέεται άμεσα με το σύστημα ντοπαμίνης του εγκεφάλου.
Η ντοπαμίνη δεν ενεργοποιείται μόνο όταν λαμβάνουμε μια ανταμοιβή, αλλά κυρίως όταν την περιμένουμε. Εάν στο παρελθόν η αναζήτηση οδήγησε σε κάτι ενδιαφέρον, ο εγκέφαλος αποθηκεύει την εμπειρία και ωθεί τον χρήστη να συνεχίσει την ίδια διαδικασία.
Τα κοινωνικά δίκτυα αξιοποιούν ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό, δημιουργώντας συνεχώς την αίσθηση ότι το επόμενο βίντεο μπορεί να είναι ακόμη πιο διασκεδαστικό, πιο χρήσιμο ή πιο εντυπωσιακό. Έτσι, ο χρήστης παραμένει εγκλωβισμένος σε έναν ατέρμονο κύκλο αναζήτησης περιεχομένου, συχνά χωρίς να αντιλαμβάνεται πόσος χρόνος έχει περάσει.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών