Η Ελβετία ψήφισε «ευέλικτη» ουδετερότητα – Τι σημαίνει για Ρωσία, ΗΠΑ, Ιράν

Οι Ελβετοί ψηφοφόροι απέρριψαν με 70% την πρωτοβουλία για την ουδετερότητα. Η Βέρνη διατηρεί την ελευθερία να επιβάλλει κυρώσεις στη Ρωσία, αλλά ο ρόλος της ως μεσολαβητή μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν έχει ήδη περάσει σε άλλους.
Την Κυριακή, οι Ελβετοί ψηφοφόροι απέρριψαν την πρωτοβουλία «Safeguard Swiss Neutrality» με 70,2% έναντι 29,8%.
Ούτε ένα καντόνι δεν ψήφισε υπέρ.
Η πρωτοβουλία θα κατοχύρωνε στο Σύνταγμα την «μόνιμη, ένοπλη και συνολική» ουδετερότητα, θα απαγόρευε τη συνεργασία με στρατιωτικές συμμαχίες, εκτός εάν η Ελβετία δεχόταν επίθεση, και θα απαγόρευε κυρώσεις που δεν επιβάλλονταν με εντολή του ΟΗΕ.
Η Μόσχα τάχθηκε ανοιχτά υπέρ του «Ναι», κάτι που φαίνεται ότι βοήθησε την αντίπαλη πλευρά.
Τρεις μήνες νωρίτερα, το μνημόνιο ΗΠΑ-Ιράν που ανέστειλε προσωρινά τον πόλεμο επρόκειτο να υπογραφεί στο ελβετικό θέρετρο Bürgenstock.
Τελικά, υπογράφηκε στις Βερσαλλίες και στην Τεχεράνη, ενώ τις διαπραγματεύσεις είχε αναλάβει το Πακιστάν.
Οι Ελβετοί ψηφοφόροι αποφάσισαν τι σημαίνει η ουδετερότητα για την Ελβετία. Δεν μπορούσαν όμως να αποφασίσουν πόσο την εκτιμούν οι άλλες κυβερνήσεις.

Τι θα ανέτρεπε η πρωτοβουλία

Η πρωτοβουλία ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2022 από την ομάδα Pro Schweiz και υποστηρίχθηκε από το Ελβετικό Λαϊκό Κόμμα (SVP) και τον πολιτικό του μέντορα Christoph Blocher.
Αποτελούσε άμεση απάντηση στην απόφαση της Ελβετίας να υιοθετήσει τις κυρώσεις της ΕΕ κατά της Ρωσίας.
Η κυβέρνηση, το Κοινοβούλιο και όλα τα μεγάλα κόμματα, με εξαίρεση το SVP, τάχθηκαν εναντίον της. Υποστήριξαν ότι η σημερινή, ευέλικτη προσέγγιση της Ελβετίας στην ουδετερότητα έχει «εξυπηρετήσει καλά τη χώρα».
Η προσέγγιση αυτή έχει αλλάξει σημαντικά από το 2022.
Η Ελβετία εφαρμόζει κυρώσεις της ΕΕ και έχει ενταχθεί στην European Sky Shield Initiative, το ευρωπαϊκό πρόγραμμα κοινής αεράμυνας.
Τον Δεκέμβριο του 2025, το Κοινοβούλιο κατάργησε την απαγόρευση επανεξαγωγής ελβετικών όπλων και επέτρεψε στην κυβέρνηση να εγκρίνει εξαγωγές σε χώρες που βρίσκονται σε πόλεμο, εφόσον δεν απειλούνται η ουδετερότητα και η εθνική ασφάλεια.
Η πρωτοβουλία θα ανέτρεπε και τις τρεις αυτές αλλαγές.
Απορρίπτοντάς την, οι ψηφοφόροι τάχθηκαν υπέρ μιας ουδετερότητας που κρατά τη χώρα εκτός στρατιωτικών συμμαχιών, αλλά επιτρέπει τη συμμετοχή σε κυρώσεις, στην αεράμυνα και στις αλυσίδες εφοδιασμού όπλων.

Ουδέτερη στο εσωτερικό, εκτοπισμένη στο εξωτερικό

Το μεγαλύτερο μέρος της κάλυψης, συμπεριλαμβανομένης της προεπισκόπησης του MD, αντιμετώπισε την ψηφοφορία ως ζήτημα των σχέσεων της Ελβετίας με το NATO και το αποτέλεσμα ως στροφή προς τη Δύση. Αυτό είναι εύλογο, αλλά όχι πλήρες.
Η ψηφοφορία αφορούσε τον νομικό ορισμό της ουδετερότητας.
Δεν αντιμετώπισε το σημαντικότερο ερώτημα για τη διεθνή θέση της Ελβετίας: εάν τα άλλα κράτη εξακολουθούν να εκτιμούν έναν ουδέτερο μεσολαβητή.
Υπάρχουν δύο είδη αξίας. Το πρώτο θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως υποδομή: οι πρακτικές υπηρεσίες που επιτρέπουν σε αντιπάλους να συνεχίζουν να συνομιλούν. Σε αυτόν τον τομέα, η Ελβετία παραμένει ασυνήθιστα σημαντική.
Από το 1979 εκπροσωπεί τα συμφέροντα των ΗΠΑ στην Τεχεράνη.
Έκλεισε προσωρινά την πρεσβεία της εκεί όταν κλιμακώθηκε ο πόλεμος τον Μάρτιο και την άνοιξε ξανά τον Απρίλιο, «σε διαβούλευση με το Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες», διατηρώντας αυτό που η ίδια αποκαλεί ανοιχτή γραμμή μεταξύ των δύο χωρών.
Καμία άλλη χώρα δεν κάνει κάτι αντίστοιχο και αυτό εξαρτάται πλήρως από τη συνεχιζόμενη εμπιστοσύνη της Τεχεράνης και της Ουάσινγκτον προς τη Βέρνη.
Το δεύτερο είδος αξίας είναι η πολιτική διαμεσολάβηση: η συγκέντρωση των πλευρών στο ίδιο τραπέζι και η επίτευξη συμφωνίας. Σε αυτό το πεδίο, το 2026 δεν ήταν ευνοϊκό για την Ελβετία.
Το Πακιστάν μεσολάβησε για την κατάπαυση του πυρός τον Απρίλιο και φιλοξένησε τις συνομιλίες στην Ισλαμαμπάντ. Το Κατάρ, το Πακιστάν και η Αίγυπτος συμμετείχαν στη συνάντηση του υπουργού Εξωτερικών του Ιράν με Αμερικανούς απεσταλμένους στη Νέα Υόρκη στις 23 Σεπτεμβρίου. Ο επόμενος γύρος ενδέχεται να πραγματοποιηθεί στο Ομάν.
Όπως έχει επισημάνει το MD, έχουν υπάρξει πέντε μεσολαβητές μέσα σε έξι μήνες και η Ελβετία δεν είναι μεταξύ τους.
Αυτό που προσφέρουν αυτές οι χώρες δεν είναι η ουδετερότητα, αλλά η επιρροή: ο αρχηγός του πακιστανικού στρατού έχει πρόσβαση στον Trump, το Κατάρ διαθέτει οικονομική ισχύ και φιλοξενεί αμερικανικές δυνάμεις, ενώ η Αίγυπτος ελέγχει τη Διώρυγα του Σουέζ.

Το τίμημα της νέας ελβετικής ουδετερότητας

Εδώ βρίσκεται ένα κόστος της ψηφοφορίας της Κυριακής που η εκστρατεία δεν συζήτησε.
Μια Ελβετία που επιβάλλει κυρώσεις στη Ρωσία, συμμετέχει σε ευρωπαϊκά προγράμματα αεράμυνας και επιτρέπει την επανεξαγωγή των όπλων της αποτελεί πιο αξιόπιστο ευρωπαϊκό εταίρο και η ψηφοφορία επιβεβαίωσε ότι οι περισσότεροι Ελβετοί το επιθυμούν.
Ταυτόχρονα, είναι ένας λιγότερο πειστικός μεσολαβητής στα μάτια της Μόσχας και, ίσως με την πάροδο του χρόνου, της Τεχεράνης, καθώς και οι δύο αξιολογούν ολοένα περισσότερο την ουδετερότητα με βάση το τι κάνει μια χώρα και όχι το νομικό καθεστώς της.
Η Μόσχα έχει ήδη καταλήξει σε αυτό το συμπέρασμα. Αρνήθηκε να συμμετάσχει στη σύνοδο για την ειρήνη στην Ουκρανία που φιλοξένησε η Ελβετία στο Bürgenstock το 2024 και έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι η Ελβετία δεν είναι πλέον ουδέτερη.
Η ψηφοφορία της Κυριακής, με τη Ρωσία να υποστηρίζει ανοιχτά την πλευρά που ηττήθηκε, δεν πρόκειται να αλλάξει την άποψή της.
Για τη Ρωσία, η Ελβετία είναι πλέον ένα δυτικό κράτος που απλώς παραμένει εκτός NATO.
Η Ελβετία επέλεξε να είναι ένας ευέλικτος εταίρος. Το τίμημα είναι ότι δεν μπορεί πλέον να παρουσιάζεται ως ο προφανής ουδέτερος μεσολαβητής.

Η Ελβετία ως «τεχνικός» διαμεσολαβητής

Σύμφωνα με την ανάλυση του Modern Diplomacy, η ισχυρότερη ένσταση είναι ότι η Ελβετία δεν υπήρξε ποτέ ο βασικός πολιτικός μεσολαβητής μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν.
Ο ρόλος της αφορούσε πάντα το τεχνικό και εμπιστευτικό έργο, το οποίο από τη φύση του σπάνια γίνεται πρωτοσέλιδο.
Αυτό είναι αλήθεια και ενισχύει το επιχείρημα. Η ελβετική ουδετερότητα είναι πλέον κυρίως πολύτιμη για την υποδομή που παρέχει και όχι για τη διαμεσολάβηση σε συμφωνίες.
Το στρατηγικό ερώτημα για τη Βέρνη είναι εάν θα αποδεχθεί αυτόν τον πιο περιορισμένο ρόλο και θα τον αξιοποιήσει ή εάν θα συνεχίσει να προωθεί τη Γενεύη ως χώρο διεξαγωγής ειρηνευτικών συνόδων, τις οποίες άλλες πρωτεύουσες εξακολουθούν να πραγματοποιούν αλλού.
Ο υπουργός Άμυνας Martin Pfister είχε προειδοποιήσει πέρυσι ότι οι περιοριστικοί κανόνες της Ελβετίας για τις εξαγωγές όπλων υπονόμευαν την εμπιστοσύνη με τη Γερμανία και τους συμμάχους του NATO.
Η Ελβετία κερδίζει πλέον αυτή την εμπιστοσύνη, αλλά χρειάζεται επίσης την εμπιστοσύνη της Μόσχας και της Τεχεράνης και οι δύο αυτές κατευθύνσεις κινούνται προς αντίθετες πλευρές.

Τρία πιθανά σενάρια

Βασικό σενάριο: ένα αξιόπιστο παρασκήνιο

Η Ελβετία διατηρεί τον ρόλο της εκπροσωπώντας τα αμερικανικά συμφέροντα στην Τεχεράνη και φιλοξενεί περιστασιακές τεχνικές συναντήσεις, αλλά οι πολιτικές διαπραγματεύσεις ΗΠΑ-Ιράν παραμένουν στα χέρια του Πακιστάν, του Κατάρ και του Ομάν.
Στο εσωτερικό, η συζήτηση μετατοπίζεται στην ψηφοφορία για το νέο πακέτο συμφωνιών με την ΕΕ και στον τρόπο εφαρμογής των κανόνων για τις εξαγωγές όπλων.
Το SVP αντιμετωπίζει το 30% ως βάση για τις ομοσπονδιακές εκλογές του 2027. Η βασική υπόθεση είναι ότι ούτε η Τεχεράνη ούτε η Ουάσινγκτον θα αμφισβητήσουν το ελβετικό κανάλι.

Αρνητικό σενάριο: ούτε ουδέτερη ούτε ενσωματωμένη

Η Μόσχα εντείνει την κριτική της για την «μη ουδετερότητα» της Ελβετίας και η ελβετική υποδομή γίνεται στόχος υβριδικών επιθέσεων.
Ο αρχηγός του ελβετικού στρατού έχει ήδη προειδοποιήσει ότι η χώρα διαθέτει κρίσιμες ευρωπαϊκές υποδομές «τις οποίες θα μπορούσε να στοχοποιήσει οποιοσδήποτε επιδιώκει να αποσταθεροποιήσει την ήπειρο».
Η Τεχεράνη περιορίζει το ελβετικό κανάλι μετά από μια διαφωνία. Την ίδια στιγμή, το πακέτο συμφωνιών με την ΕΕ αντιμετωπίζει προβλήματα στο Κοινοβούλιο ή στις κάλπες.
Σε αυτή την περίπτωση, η Ελβετία θα έχει χάσει μεγάλο μέρος της αξίας της ως ουδέτερη χώρα χωρίς να έχει εξασφαλίσει την πλήρη ενσωμάτωσή της στην ΕΕ.
Οι τράπεζες, οι έμποροι εμπορευμάτων και οι διεθνείς οργανισμοί στη Γενεύη θα αισθάνονταν τις συνέπειες.

Θετικό σενάριο: η ουδετερότητα ως υπηρεσία επαλήθευσης

Η Ελβετία μετατρέπει τα πρακτικά πλεονεκτήματά της σε έναν νέο ρόλο: φιλοξενεί ή επαληθεύει τα τεχνικά σκέλη συμφωνιών, όπως η παρακολούθηση μιας συμφωνίας για τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Hormuz ή μιας κατάπαυσης του πυρός στην Ουκρανία, κάτι που το Πακιστάν και το Κατάρ δεν μπορούν να κάνουν με την ίδια αξιοπιστία.
Με αυτόν τον τρόπο, η ελβετική ουδετερότητα θα μπορούσε να αποκτήσει ξανά αξία, προσφέροντας αυτό που στερούνται οι νέοι μεσολαβητές.
Η ψήφος αφορούσε τον νόμο. Το ερώτημα αφορά την αξία.
Η συντριπτική ψηφοφορία της Κυριακής ξεκαθάρισε τι σημαίνει νομικά η ουδετερότητα της Ελβετίας. Θα παραμείνει ευέλικτη, συμβατή με τις κυρώσεις και τη συνεργασία με την Ευρώπη, αποτελώντας παράλληλα σαφή απόρριψη των προσπαθειών της Μόσχας να επηρεάσει την ψηφοφορία.
Δεν αποκατέστησε όμως τον ρόλο της Ελβετίας ως μεσολαβητή.
Η βασική διαμεσολάβηση της χρονιάς πραγματοποιείται στην Ισλαμαμπάντ, τη Νέα Υόρκη και πιθανώς στη Salalah, μεταξύ μεσολαβητών που έχουν άμεσα συμφέροντα από την έκβαση.
Το πλεονέκτημα που απομένει στην Ελβετία είναι η πρακτική διπλωματική της υποδομή. Η Βέρνη πρέπει τώρα να αποφασίσει εάν θα την καταστήσει βασικό μέρος της προσφοράς της.
Παρακολουθήστε πού θα πραγματοποιηθεί ο επόμενος γύρος συνομιλιών ΗΠΑ-Ιράν και τυχόν διαπραγματεύσεις για κατάπαυση του πυρός στην Ουκρανία.
Εάν η Γενεύη φιλοξενήσει έστω έναν τεχνικό γύρο τους επόμενους μήνες, η Ελβετία εξακολουθεί να έχει ρόλο. Εάν όχι, ο διεθνής ρόλος της Ελβετίας θα έχει περιοριστεί στην εκπροσώπηση των αμερικανικών συμφερόντων στην Τεχεράνη και στη διαχείριση τεχνικών ζητημάτων στο παρασκήνιο.
Οι Ελβετοί αποφάσισαν την Κυριακή τι σημαίνει η ουδετερότητά τους. Οι άλλες κυβερνήσεις θα αποφασίσουν πόσο αξίζει γι’ αυτές.

www.bankingnews.gr