Απίστευτη τροπή στη γεωπολιτική σκακιέρα: Πώς το αμυντικό σύμφωνο Τουρκίας-Σαουδικής Αραβίας-Πακιστάν σπρώχνει δύο ορκισμένους εχθρούς σε μια αδιανόητη συμμαχία επιβίωσης
Tον Ιανουάριο του 1979, καθώς η Ισλαμική Επανάσταση στο Ιράν βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη, ο προσωρινός πρωθυπουργός της χώρας, Shapur Bakhtiar, υπέβαλε ένα δραματικό αίτημα στον Eliezer Chafrir, σταθμάρχη της Mossad στην Τεχεράνη.
Με τους επαναστάτες να κερδίζουν έδαφος, η κυβέρνηση του Mohammad Reza Pahlavi ζήτησε από τη Mossad να δολοφονήσει τον Ruhollah Khomeini στην κατοικία του στο Παρίσι της Γαλλίας, όπου βρισκόταν εξόριστος.
Ύστερα από προσεκτικές διαβουλεύσεις, η Mossad αποφάσισε να μην προχωρήσει στο σχέδιο.
Ένας από τους βασικούς λόγους ήταν ότι δεν ήταν βέβαιη για το τι ακριβώς πρέσβευε ο Khomeini και ήλπιζε ότι το νέο ιρανικό καθεστώς θα μπορούσε να είναι πιο φιλικό προς το Ισραήλ.
Ωστόσο, το περιστατικό αναδεικνύει ένα σημαντικό στοιχείο: την ασυνήθιστα στενή σχέση στον τομέα της ασφάλειας και των πληροφοριών που υπήρχε μεταξύ Ιράν και Ισραήλ εκείνη την περίοδο.
Καθώς το Πακιστάν, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία υπέγραψαν την περασμένη εβδομάδα τη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας, ένα σύμφωνο αμοιβαίας ασφάλειας που προβλέπει ότι ένοπλη επίθεση εναντίον οποιασδήποτε από τις τρεις χώρες θα θεωρείται επίθεση εναντίον και των τριών, δύο περιφερειακές χώρες που ανησυχούν είναι το Ισραήλ και το Ιράν, καθώς αμφότερες έχουν λόγους να πιστεύουν ότι η συμμαχία στρέφεται εναντίον τους.
Μπορεί σήμερα να ακούγεται τρελό, όμως πολλοί αναγνώστες των EurAsian Times αναρωτιούνται αν το Ισραήλ και το Ιράν, παρά την υπαρξιακή εχθρότητα μεταξύ τους, θα μπορούσαν να συνάψουν μια παρόμοια συμφωνία αμοιβαίας άμυνας, με στόχο την αντιμετώπιση και την αποτροπή του «Συμφώνου της Μέκκας» Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν–Τουρκίας.
Με άλλα λόγια, μπορούν τα σκληρά εθνικά συμφέροντα να υπερισχύσουν της ιδεολογίας;
Η συμμαχία Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν–Τουρκίας
Στις 7 Αυγούστου, η Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και η Τουρκία υπέγραψαν τη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας.
Η συμφωνία αυτή ακολουθεί τη Συμφωνία Στρατηγικής Αμοιβαίας Άμυνας μεταξύ Ριάντ και Ισλαμαμπάντ, του Σεπτεμβρίου 2025, η οποία περιλαμβάνει επίσης ρήτρα αμοιβαίας άμυνας.
Η συμμαχία συνδυάζει τα συμπληρωματικά πλεονεκτήματα κάθε μέλους: το πυρηνικό οπλοστάσιο του Πακιστάν, της μοναδικής μουσουλμανικής χώρας που διαθέτει πυρηνικές κεφαλές, και τον μεγάλο στρατό του• τα πετροδολάρια, την ενεργειακή ασφάλεια και τη θρησκευτική νομιμοποίηση της Σαουδικής Αραβίας• καθώς και την εμπειρία της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ και την αμυντική της βιομηχανία.
Η συμφωνία υπογράφηκε σε μια περίοδο κατά την οποία οι χώρες του Κόλπου δέχονται συνεχείς επιθέσεις από το Ιράν και οι εγγυήσεις ασφαλείας των ΗΠΑ προς τις πλούσιες σε πετρέλαιο μοναρχίες του Κόλπου έχουν αποδειχθεί ανεπαρκείς.
Ενώ η συμμαχία υπογραμμίζει την εξασθένηση της αμερικανικής παρουσίας στην περιοχή, οι δύο χώρες που παρακολουθούν στενά κάθε κίνηση είναι το Ισραήλ και το Ιράν.
Τόσο η Τεχεράνη όσο και η Ιερουσαλήμ έχουν λόγους να πιστεύουν ότι η συμμαχία αποσκοπεί στον περιορισμό της αυξανόμενης περιφερειακής επιρροής τους.
Το Ιράν θα μπορούσε δικαιολογημένα να θεωρεί ότι η σουνιτική συμμαχία αποσκοπεί στον περιορισμό της αυξανόμενης σιιτικής επιρροής στην περιοχή.
Η Σαουδική Αραβία και το Ιράν υπήρξαν ιστορικά αντίπαλοι, ανταγωνιζόμενοι για επιρροή στη Δυτική Ασία.
Η Τεχεράνη θα ήταν επίσης επιφυλακτική απέναντι στο ενδεχόμενο η συμφωνία να αναζωπυρώσει τα νεοοθωμανικά οράματα στην Άγκυρα.
Επιπλέον, το Ιράν συνορεύει με το Πακιστάν στα ανατολικά, με την Τουρκία στα βόρεια και με τη Σαουδική Αραβία στα δυτικά.
Η Τεχεράνη θα μπορούσε δικαιολογημένα να το εκλάβει ως προσπάθεια περικύκλωσής της.
Δεδομένου ότι οι Σαουδάραβες ήδη πολεμούν εναντίον των υποστηριζόμενων από το Ιράν Houthis στην Υεμένη, η Τεχεράνη φοβάται ότι πλέον τόσο το Πακιστάν όσο και η Τουρκία θα μπορούσαν να παρέχουν όπλα και πόρους στις δυνάμεις που αντιμάχονται τους Houthis.
Αντίστοιχα, το Ισραήλ θεωρεί την Τουρκία τον βασικό περιφερειακό ανταγωνιστή του.
Η Ιερουσαλήμ έχει κατηγορήσει την Άγκυρα ότι υποστηρίζει τη Hamas, ενώ τα συμφέροντα των δύο χωρών έρχονται ολοένα και περισσότερο σε σύγκρουση στη Συρία.
Μπορούν οι αμοιβαίες ανασφάλειες που προκαλεί η συμμαχία Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν–Τουρκίας να φέρουν το Ιράν και το Ισραήλ πιο κοντά;
Όταν το Ισραήλ και το Ιράν ήταν φίλοι
Το Ιράν ήταν η δεύτερη χώρα με μουσουλμανική πλειοψηφία που αναγνώρισε το Ισραήλ.
Το Ιράν ψήφισε κατά του Σχεδίου Διαμελισμού της Παλαιστίνης του ΟΗΕ το 1947 και κατά της ένταξης του Ισραήλ στον ΟΗΕ το 1949.
Ωστόσο, το 1950, η ιρανική κυβέρνηση χορήγησε de facto αναγνώριση στο Ισραήλ.
Οι δύο χώρες διατηρούσαν επίσης μικρή διπλωματική παρουσία η μία στην πρωτεύουσα της άλλης.
Ο Σάχης επαναβεβαίωσε δημοσίως τη de facto αναγνώριση του Ισραήλ το 1960.
Το Ισραήλ διατηρούσε μόνιμη αντιπροσωπεία στην Τεχεράνη, η οποία λειτουργούσε ως de facto πρεσβεία.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 ανταλλάχθηκαν πρεσβευτές και υπήρχαν απευθείας πτήσεις μεταξύ Τεχεράνης και Τελ Αβίβ.
Κατά την περίοδο αυτή, το Ισραήλ καλλιέργησε τις σχέσεις του με το Ιράν ως μια μη αραβική μουσουλμανική χώρα, προκειμένου να περιορίσει την αντίθεση των αραβικών χωρών στην ύπαρξή του.
Το Ισραήλ ακολούθησε τη στρατηγική «Συμμαχία της Περιφέρειας» (Alliance of the Periphery) του David Ben-Gurion, επιδιώκοντας συνεργασίες με μη αραβικά περιφερειακά κράτη, όπως το Ιράν, η Τουρκία και η Αιθιοπία, προκειμένου να αντιμετωπίσει την απομόνωσή του από τα αραβικά κράτη.
Το Ιράν έγινε ζωτικής σημασίας προμηθευτής πετρελαίου για το Ισραήλ, ιδιαίτερα μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών το 1967, όταν οι Άραβες παραγωγοί επέβαλαν εμπάργκο.
Οι δύο χώρες ανέπτυξαν από κοινού τον πετρελαιαγωγό Εϊλάτ–Ασκελόν (Trans-Israel), για τη μεταφορά ιρανικού πετρελαίου από την Ερυθρά Θάλασσα στη Μεσόγειο, για χρήση από το Ισραήλ και περαιτέρω αποστολή στην Ευρώπη, παρακάμπτοντας τη Διώρυγα του Σουέζ και τους αραβικούς περιορισμούς.
Οι στρατιωτικοί και οι δεσμοί στον τομέα των πληροφοριών ήταν εκτεταμένοι, αλλά παρέμεναν μυστικοί.
Ένα σημαντικό πρόγραμμα της ύστερης περιόδου ήταν το Project Flower (1977–1979), μία από τις αρκετές συμφωνίες πετρελαίου έναντι όπλων που υπογράφηκαν το 1977.
Στο πλαίσιο αυτής, οι δύο χώρες αποφάσισαν να αναπτύξουν από κοινού πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς.
Η Mossad του Ισραήλ και η CIA των ΗΠΑ διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην ίδρυση της SAVAK του Ιράν, της υπηρεσίας πληροφοριών και ασφάλειας του Σάχη, η οποία ιδρύθηκε το 1957.
Ιρανοί αξιωματικοί έλαβαν επίσης εξειδικευμένη εκπαίδευση στο Ισραήλ.
Κατά την εποχή αυτή, οι μυστικές υπηρεσίες των δύο χωρών μοιράζονταν την ίδια αντίληψη για τις απειλές: τον παναραβικό εθνικισμό, την ιδεολογία του Μπάαθ στη Συρία και το Ιράκ και την αυξανόμενη σοβιετική επιρροή στην περιοχή.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ιρανική κυβέρνηση αισθάνθηκε αρκετά άνετα ώστε να ζητήσει από τη Mossad να δολοφονήσει τον Khomeini, αίτημα που τελικά απορρίφθηκε από τη Mossad.
Η κατάσταση άλλαξε μετά την επανάσταση του 1979, όταν το νέο ιρανικό καθεστώς κατέστησε την εχθρότητα προς το Ισραήλ βασικό στοιχείο της ιδεολογίας του.
Ειρωνεία; Η Mossad αρνήθηκε να δολοφονήσει τον Khomeini το 1979, αλλά προχώρησε στη δολοφονία του Ali Khamenei το 2026, σε αεροπορική επιδρομή.
Το ερώτημα είναι εάν, στο ριζικά μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό περιβάλλον της Μέσης Ανατολής, το Ισραήλ και το Ιράν θα μπορούσαν να ενώσουν ξανά τις δυνάμεις τους απέναντι στην κοινή απειλή μιας συμμαχίας ασφαλείας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Πακιστάν και Τουρκίας.
Θα μπορούσαν το Ισραήλ και το Ιράν να σχηματίσουν συμμαχία ασφαλείας;
Μια συμμαχία ασφαλείας μεταξύ Ισραήλ και Ιράν μπορεί να φαίνεται αδύνατη.
Ωστόσο, η ιστορία είναι γεμάτη από απρόσμενες συμμαχίες ασφαλείας που έμοιαζαν αδύνατες μέχρι λίγους μόλις μήνες νωρίτερα.
Τον Μάρτιο του 1979, μόλις έναν μήνα μετά την Ιρανική Επανάσταση που ανέτρεψε τις φιλικές σχέσεις μεταξύ Τεχεράνης και Τελ Αβίβ, το Ισραήλ πέτυχε ένα σημαντικό διπλωματικό εγχείρημα, υπογράφοντας συμφωνία ασφαλείας με την Αίγυπτο, με την οποία είχε πολεμήσει το 1967.
Αυτή ήταν η πρώτη συμφωνία ασφαλείας του Ισραήλ με αραβικό κράτος.
Τον Σεπτέμβριο του 2020, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα υπέγραψαν τις Συμφωνίες του Αβραάμ, αναγνωρίζοντας το κράτος του Ισραήλ.
Η συμφωνία Σαουδικής Αραβίας–Ιράν του 2023 ήταν επίσης εξαιρετικά απίθανη και αποτέλεσε έκπληξη.
Παρομοίως, το 1987, η Σοβιετική Ένωση και οι Ηνωμένες Πολιτείες συμφώνησαν να εξαλείψουν μια ολόκληρη κατηγορία πυρηνικών και συμβατικών πυραύλων.
Αυτή η συνθήκη περιορισμού των εξοπλισμών θεωρούνταν αδύνατη κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν πώς οι αλλαγές στην ηγεσία, η εξωτερική διαμεσολάβηση, οι μεταβαλλόμενες στρατηγικές επιδιώξεις ή η κόπωση από τις συγκρούσεις μπορούν να καταστήσουν εφικτές συμφωνίες που κάποτε θεωρούνταν ανέφικτες.
Δείχνουν επίσης ότι το σκληρό εθνικό συμφέρον μπορεί να υπερισχύσει της ιδεολογίας.
Ωστόσο, για να καταστεί δυνατή μια συμμαχία μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, θα πρέπει πρώτα να πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις.
Πρώτον, καμία συμφωνία μεταξύ Ισραήλ και Ιράν δεν είναι δυνατή υπό το σημερινό ιρανικό καθεστώς, το οποίο έχει καταστήσει την εχθρότητα προς το Ισραήλ βασικό στοιχείο της ταυτότητάς του.
Εδώ και δεκαετίες, το Ιράν υποστηρίζει μη κρατικούς φορείς που αντιτίθενται στο Ισραήλ, όπως η Hamas και η Hezbollah.
Η αντίθεση προς τις ΗΠΑ και το Ισραήλ αποτελεί βασικό στοιχείο της φιλοσοφίας των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC).
Ως εκ τούτου, μια συμφωνία ασφαλείας είναι απίθανη όσο το ίδιο καθεστώς παραμένει στην εξουσία στην Τεχεράνη.
Ωστόσο, όπως φάνηκε τον Ιανουάριο του τρέχοντος έτους, το καθεστώς παραμένει βαθιά αντιδημοφιλές και, μόλις εκλείψει η απειλή εξωτερικής επίθεσης, οι εσωτερικές αντιφάσεις θα επανέλθουν στο προσκήνιο.
Σε μια μετα-IRGC πολιτική τάξη, η Τεχεράνη θα μπορούσε να διαπιστώσει ότι έχει συμφέρον να ευθυγραμμιστεί με το Ισραήλ.
Μια εθνικιστική κυβέρνηση στην Τεχεράνη, η οποία θα έδινε μεγαλύτερη έμφαση στην περσική της ταυτότητα παρά στην επαναστατική ισλαμική της ταυτότητα, θα μπορούσε να ευθυγραμμιστεί με την Ιερουσαλήμ προκειμένου να εξουδετερώσει την αυξανόμενη σαουδαραβική και τουρκική επιρροή στην περιοχή.
Δεύτερον, εάν η αναδυόμενη ευθυγράμμιση Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν–Τουρκίας αρχίσει να λαμβάνει συγκεκριμένα μέτρα για να αμφισβητήσει ή να περιορίσει την ιρανική και ισραηλινή επιρροή σε ολόκληρη την περιοχή, τόσο η Τεχεράνη όσο και η Ιερουσαλήμ πιθανότατα θα καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι χρειάζεται να δημιουργήσουν τις δικές τους αντι-συμμαχίες, ώστε να εξισορροπήσουν αυτό το τριμερές μπλοκ.
Σε μια τέτοια συμμαχία, το Ισραήλ θα μπορούσε να προσφέρει όπλα υψηλής τεχνολογίας για την άμυνα, όπως τα δοκιμασμένα σε πραγματικές συνθήκες συστήματα αεράμυνάς του, καθώς και το παναραβικό δίκτυο πληροφοριών του.
Το Ιράν, από την πλευρά του, θα μπορούσε να προσφέρει ενεργειακή ασφάλεια, στρατηγική γεωγραφική θέση και μια ισχυρή αμυντική βιομηχανική βάση.
Μια τέτοια συμμαχία θα μπορούσε να παραμείνει μυστική και να επικεντρώνεται περισσότερο στην ανταλλαγή πληροφοριών παρά σε μια ρητή δέσμευση για αμοιβαία άμυνα.
Ωστόσο, η παλιά αρχιτεκτονική ασφαλείας στη Μέση Ανατολή έχει καταρρεύσει και, μέσα από την επικρατούσα αβεβαιότητα, νέες συμμαχίες ασφαλείας μεταξύ απίθανων εταίρων θα μπορούσαν να καταστούν ο κανόνας.
Η εποχή των σταθερών μπλοκ φαίνεται να έχει τελειώσει και, στο νέο περιβάλλον, θα μπορούσαν να αναδυθούν ευέλικτες και προσαρμοστικές συμμαχίες ασφαλείας.
Η Μέση Ανατολή είναι πλέον πραγματικά πολυπολική, με πολλούς άξονες και κέντρα ισχύος.
Σε αυτή τη ρευστή κατάσταση, δεν θα πρέπει να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ακόμη και το Ισραήλ και το Ιράν —δύο ορκισμένοι εχθροί— να έρθουν κάποια στιγμή κοντά, με γνώμονα τα αμοιβαία και συναλλακτικά εθνικά τους συμφέροντα.
www.bankingnews.gr
Με τους επαναστάτες να κερδίζουν έδαφος, η κυβέρνηση του Mohammad Reza Pahlavi ζήτησε από τη Mossad να δολοφονήσει τον Ruhollah Khomeini στην κατοικία του στο Παρίσι της Γαλλίας, όπου βρισκόταν εξόριστος.
Ύστερα από προσεκτικές διαβουλεύσεις, η Mossad αποφάσισε να μην προχωρήσει στο σχέδιο.
Ένας από τους βασικούς λόγους ήταν ότι δεν ήταν βέβαιη για το τι ακριβώς πρέσβευε ο Khomeini και ήλπιζε ότι το νέο ιρανικό καθεστώς θα μπορούσε να είναι πιο φιλικό προς το Ισραήλ.
Ωστόσο, το περιστατικό αναδεικνύει ένα σημαντικό στοιχείο: την ασυνήθιστα στενή σχέση στον τομέα της ασφάλειας και των πληροφοριών που υπήρχε μεταξύ Ιράν και Ισραήλ εκείνη την περίοδο.
Καθώς το Πακιστάν, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία υπέγραψαν την περασμένη εβδομάδα τη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας, ένα σύμφωνο αμοιβαίας ασφάλειας που προβλέπει ότι ένοπλη επίθεση εναντίον οποιασδήποτε από τις τρεις χώρες θα θεωρείται επίθεση εναντίον και των τριών, δύο περιφερειακές χώρες που ανησυχούν είναι το Ισραήλ και το Ιράν, καθώς αμφότερες έχουν λόγους να πιστεύουν ότι η συμμαχία στρέφεται εναντίον τους.
Μπορεί σήμερα να ακούγεται τρελό, όμως πολλοί αναγνώστες των EurAsian Times αναρωτιούνται αν το Ισραήλ και το Ιράν, παρά την υπαρξιακή εχθρότητα μεταξύ τους, θα μπορούσαν να συνάψουν μια παρόμοια συμφωνία αμοιβαίας άμυνας, με στόχο την αντιμετώπιση και την αποτροπή του «Συμφώνου της Μέκκας» Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν–Τουρκίας.
Με άλλα λόγια, μπορούν τα σκληρά εθνικά συμφέροντα να υπερισχύσουν της ιδεολογίας;
Η συμμαχία Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν–Τουρκίας
Στις 7 Αυγούστου, η Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και η Τουρκία υπέγραψαν τη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας.
Η συμφωνία αυτή ακολουθεί τη Συμφωνία Στρατηγικής Αμοιβαίας Άμυνας μεταξύ Ριάντ και Ισλαμαμπάντ, του Σεπτεμβρίου 2025, η οποία περιλαμβάνει επίσης ρήτρα αμοιβαίας άμυνας.
Η συμμαχία συνδυάζει τα συμπληρωματικά πλεονεκτήματα κάθε μέλους: το πυρηνικό οπλοστάσιο του Πακιστάν, της μοναδικής μουσουλμανικής χώρας που διαθέτει πυρηνικές κεφαλές, και τον μεγάλο στρατό του• τα πετροδολάρια, την ενεργειακή ασφάλεια και τη θρησκευτική νομιμοποίηση της Σαουδικής Αραβίας• καθώς και την εμπειρία της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ και την αμυντική της βιομηχανία.
Η συμφωνία υπογράφηκε σε μια περίοδο κατά την οποία οι χώρες του Κόλπου δέχονται συνεχείς επιθέσεις από το Ιράν και οι εγγυήσεις ασφαλείας των ΗΠΑ προς τις πλούσιες σε πετρέλαιο μοναρχίες του Κόλπου έχουν αποδειχθεί ανεπαρκείς.
Ενώ η συμμαχία υπογραμμίζει την εξασθένηση της αμερικανικής παρουσίας στην περιοχή, οι δύο χώρες που παρακολουθούν στενά κάθε κίνηση είναι το Ισραήλ και το Ιράν.
Τόσο η Τεχεράνη όσο και η Ιερουσαλήμ έχουν λόγους να πιστεύουν ότι η συμμαχία αποσκοπεί στον περιορισμό της αυξανόμενης περιφερειακής επιρροής τους.
Το Ιράν θα μπορούσε δικαιολογημένα να θεωρεί ότι η σουνιτική συμμαχία αποσκοπεί στον περιορισμό της αυξανόμενης σιιτικής επιρροής στην περιοχή.
Η Σαουδική Αραβία και το Ιράν υπήρξαν ιστορικά αντίπαλοι, ανταγωνιζόμενοι για επιρροή στη Δυτική Ασία.
Η Τεχεράνη θα ήταν επίσης επιφυλακτική απέναντι στο ενδεχόμενο η συμφωνία να αναζωπυρώσει τα νεοοθωμανικά οράματα στην Άγκυρα.
Επιπλέον, το Ιράν συνορεύει με το Πακιστάν στα ανατολικά, με την Τουρκία στα βόρεια και με τη Σαουδική Αραβία στα δυτικά.
Η Τεχεράνη θα μπορούσε δικαιολογημένα να το εκλάβει ως προσπάθεια περικύκλωσής της.
Δεδομένου ότι οι Σαουδάραβες ήδη πολεμούν εναντίον των υποστηριζόμενων από το Ιράν Houthis στην Υεμένη, η Τεχεράνη φοβάται ότι πλέον τόσο το Πακιστάν όσο και η Τουρκία θα μπορούσαν να παρέχουν όπλα και πόρους στις δυνάμεις που αντιμάχονται τους Houthis.
Αντίστοιχα, το Ισραήλ θεωρεί την Τουρκία τον βασικό περιφερειακό ανταγωνιστή του.
Η Ιερουσαλήμ έχει κατηγορήσει την Άγκυρα ότι υποστηρίζει τη Hamas, ενώ τα συμφέροντα των δύο χωρών έρχονται ολοένα και περισσότερο σε σύγκρουση στη Συρία.
Μπορούν οι αμοιβαίες ανασφάλειες που προκαλεί η συμμαχία Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν–Τουρκίας να φέρουν το Ιράν και το Ισραήλ πιο κοντά;
Όταν το Ισραήλ και το Ιράν ήταν φίλοι
Το Ιράν ήταν η δεύτερη χώρα με μουσουλμανική πλειοψηφία που αναγνώρισε το Ισραήλ.
Το Ιράν ψήφισε κατά του Σχεδίου Διαμελισμού της Παλαιστίνης του ΟΗΕ το 1947 και κατά της ένταξης του Ισραήλ στον ΟΗΕ το 1949.
Ωστόσο, το 1950, η ιρανική κυβέρνηση χορήγησε de facto αναγνώριση στο Ισραήλ.
Οι δύο χώρες διατηρούσαν επίσης μικρή διπλωματική παρουσία η μία στην πρωτεύουσα της άλλης.
Ο Σάχης επαναβεβαίωσε δημοσίως τη de facto αναγνώριση του Ισραήλ το 1960.
Το Ισραήλ διατηρούσε μόνιμη αντιπροσωπεία στην Τεχεράνη, η οποία λειτουργούσε ως de facto πρεσβεία.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 ανταλλάχθηκαν πρεσβευτές και υπήρχαν απευθείας πτήσεις μεταξύ Τεχεράνης και Τελ Αβίβ.
Κατά την περίοδο αυτή, το Ισραήλ καλλιέργησε τις σχέσεις του με το Ιράν ως μια μη αραβική μουσουλμανική χώρα, προκειμένου να περιορίσει την αντίθεση των αραβικών χωρών στην ύπαρξή του.
Το Ισραήλ ακολούθησε τη στρατηγική «Συμμαχία της Περιφέρειας» (Alliance of the Periphery) του David Ben-Gurion, επιδιώκοντας συνεργασίες με μη αραβικά περιφερειακά κράτη, όπως το Ιράν, η Τουρκία και η Αιθιοπία, προκειμένου να αντιμετωπίσει την απομόνωσή του από τα αραβικά κράτη.
Το Ιράν έγινε ζωτικής σημασίας προμηθευτής πετρελαίου για το Ισραήλ, ιδιαίτερα μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών το 1967, όταν οι Άραβες παραγωγοί επέβαλαν εμπάργκο.
Οι δύο χώρες ανέπτυξαν από κοινού τον πετρελαιαγωγό Εϊλάτ–Ασκελόν (Trans-Israel), για τη μεταφορά ιρανικού πετρελαίου από την Ερυθρά Θάλασσα στη Μεσόγειο, για χρήση από το Ισραήλ και περαιτέρω αποστολή στην Ευρώπη, παρακάμπτοντας τη Διώρυγα του Σουέζ και τους αραβικούς περιορισμούς.
Οι στρατιωτικοί και οι δεσμοί στον τομέα των πληροφοριών ήταν εκτεταμένοι, αλλά παρέμεναν μυστικοί.
Ένα σημαντικό πρόγραμμα της ύστερης περιόδου ήταν το Project Flower (1977–1979), μία από τις αρκετές συμφωνίες πετρελαίου έναντι όπλων που υπογράφηκαν το 1977.
Στο πλαίσιο αυτής, οι δύο χώρες αποφάσισαν να αναπτύξουν από κοινού πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς.
Η Mossad του Ισραήλ και η CIA των ΗΠΑ διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην ίδρυση της SAVAK του Ιράν, της υπηρεσίας πληροφοριών και ασφάλειας του Σάχη, η οποία ιδρύθηκε το 1957.
Ιρανοί αξιωματικοί έλαβαν επίσης εξειδικευμένη εκπαίδευση στο Ισραήλ.
Κατά την εποχή αυτή, οι μυστικές υπηρεσίες των δύο χωρών μοιράζονταν την ίδια αντίληψη για τις απειλές: τον παναραβικό εθνικισμό, την ιδεολογία του Μπάαθ στη Συρία και το Ιράκ και την αυξανόμενη σοβιετική επιρροή στην περιοχή.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ιρανική κυβέρνηση αισθάνθηκε αρκετά άνετα ώστε να ζητήσει από τη Mossad να δολοφονήσει τον Khomeini, αίτημα που τελικά απορρίφθηκε από τη Mossad.
Η κατάσταση άλλαξε μετά την επανάσταση του 1979, όταν το νέο ιρανικό καθεστώς κατέστησε την εχθρότητα προς το Ισραήλ βασικό στοιχείο της ιδεολογίας του.
Ειρωνεία; Η Mossad αρνήθηκε να δολοφονήσει τον Khomeini το 1979, αλλά προχώρησε στη δολοφονία του Ali Khamenei το 2026, σε αεροπορική επιδρομή.
Το ερώτημα είναι εάν, στο ριζικά μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό περιβάλλον της Μέσης Ανατολής, το Ισραήλ και το Ιράν θα μπορούσαν να ενώσουν ξανά τις δυνάμεις τους απέναντι στην κοινή απειλή μιας συμμαχίας ασφαλείας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Πακιστάν και Τουρκίας.
Θα μπορούσαν το Ισραήλ και το Ιράν να σχηματίσουν συμμαχία ασφαλείας;
Μια συμμαχία ασφαλείας μεταξύ Ισραήλ και Ιράν μπορεί να φαίνεται αδύνατη.
Ωστόσο, η ιστορία είναι γεμάτη από απρόσμενες συμμαχίες ασφαλείας που έμοιαζαν αδύνατες μέχρι λίγους μόλις μήνες νωρίτερα.
Τον Μάρτιο του 1979, μόλις έναν μήνα μετά την Ιρανική Επανάσταση που ανέτρεψε τις φιλικές σχέσεις μεταξύ Τεχεράνης και Τελ Αβίβ, το Ισραήλ πέτυχε ένα σημαντικό διπλωματικό εγχείρημα, υπογράφοντας συμφωνία ασφαλείας με την Αίγυπτο, με την οποία είχε πολεμήσει το 1967.
Αυτή ήταν η πρώτη συμφωνία ασφαλείας του Ισραήλ με αραβικό κράτος.
Τον Σεπτέμβριο του 2020, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα υπέγραψαν τις Συμφωνίες του Αβραάμ, αναγνωρίζοντας το κράτος του Ισραήλ.
Η συμφωνία Σαουδικής Αραβίας–Ιράν του 2023 ήταν επίσης εξαιρετικά απίθανη και αποτέλεσε έκπληξη.
Παρομοίως, το 1987, η Σοβιετική Ένωση και οι Ηνωμένες Πολιτείες συμφώνησαν να εξαλείψουν μια ολόκληρη κατηγορία πυρηνικών και συμβατικών πυραύλων.
Αυτή η συνθήκη περιορισμού των εξοπλισμών θεωρούνταν αδύνατη κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν πώς οι αλλαγές στην ηγεσία, η εξωτερική διαμεσολάβηση, οι μεταβαλλόμενες στρατηγικές επιδιώξεις ή η κόπωση από τις συγκρούσεις μπορούν να καταστήσουν εφικτές συμφωνίες που κάποτε θεωρούνταν ανέφικτες.
Δείχνουν επίσης ότι το σκληρό εθνικό συμφέρον μπορεί να υπερισχύσει της ιδεολογίας.
Ωστόσο, για να καταστεί δυνατή μια συμμαχία μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, θα πρέπει πρώτα να πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις.
Πρώτον, καμία συμφωνία μεταξύ Ισραήλ και Ιράν δεν είναι δυνατή υπό το σημερινό ιρανικό καθεστώς, το οποίο έχει καταστήσει την εχθρότητα προς το Ισραήλ βασικό στοιχείο της ταυτότητάς του.
Εδώ και δεκαετίες, το Ιράν υποστηρίζει μη κρατικούς φορείς που αντιτίθενται στο Ισραήλ, όπως η Hamas και η Hezbollah.
Η αντίθεση προς τις ΗΠΑ και το Ισραήλ αποτελεί βασικό στοιχείο της φιλοσοφίας των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC).
Ως εκ τούτου, μια συμφωνία ασφαλείας είναι απίθανη όσο το ίδιο καθεστώς παραμένει στην εξουσία στην Τεχεράνη.
Ωστόσο, όπως φάνηκε τον Ιανουάριο του τρέχοντος έτους, το καθεστώς παραμένει βαθιά αντιδημοφιλές και, μόλις εκλείψει η απειλή εξωτερικής επίθεσης, οι εσωτερικές αντιφάσεις θα επανέλθουν στο προσκήνιο.
Σε μια μετα-IRGC πολιτική τάξη, η Τεχεράνη θα μπορούσε να διαπιστώσει ότι έχει συμφέρον να ευθυγραμμιστεί με το Ισραήλ.
Μια εθνικιστική κυβέρνηση στην Τεχεράνη, η οποία θα έδινε μεγαλύτερη έμφαση στην περσική της ταυτότητα παρά στην επαναστατική ισλαμική της ταυτότητα, θα μπορούσε να ευθυγραμμιστεί με την Ιερουσαλήμ προκειμένου να εξουδετερώσει την αυξανόμενη σαουδαραβική και τουρκική επιρροή στην περιοχή.
Δεύτερον, εάν η αναδυόμενη ευθυγράμμιση Σαουδικής Αραβίας–Πακιστάν–Τουρκίας αρχίσει να λαμβάνει συγκεκριμένα μέτρα για να αμφισβητήσει ή να περιορίσει την ιρανική και ισραηλινή επιρροή σε ολόκληρη την περιοχή, τόσο η Τεχεράνη όσο και η Ιερουσαλήμ πιθανότατα θα καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι χρειάζεται να δημιουργήσουν τις δικές τους αντι-συμμαχίες, ώστε να εξισορροπήσουν αυτό το τριμερές μπλοκ.
Σε μια τέτοια συμμαχία, το Ισραήλ θα μπορούσε να προσφέρει όπλα υψηλής τεχνολογίας για την άμυνα, όπως τα δοκιμασμένα σε πραγματικές συνθήκες συστήματα αεράμυνάς του, καθώς και το παναραβικό δίκτυο πληροφοριών του.
Το Ιράν, από την πλευρά του, θα μπορούσε να προσφέρει ενεργειακή ασφάλεια, στρατηγική γεωγραφική θέση και μια ισχυρή αμυντική βιομηχανική βάση.
Μια τέτοια συμμαχία θα μπορούσε να παραμείνει μυστική και να επικεντρώνεται περισσότερο στην ανταλλαγή πληροφοριών παρά σε μια ρητή δέσμευση για αμοιβαία άμυνα.
Ωστόσο, η παλιά αρχιτεκτονική ασφαλείας στη Μέση Ανατολή έχει καταρρεύσει και, μέσα από την επικρατούσα αβεβαιότητα, νέες συμμαχίες ασφαλείας μεταξύ απίθανων εταίρων θα μπορούσαν να καταστούν ο κανόνας.
Η εποχή των σταθερών μπλοκ φαίνεται να έχει τελειώσει και, στο νέο περιβάλλον, θα μπορούσαν να αναδυθούν ευέλικτες και προσαρμοστικές συμμαχίες ασφαλείας.
Η Μέση Ανατολή είναι πλέον πραγματικά πολυπολική, με πολλούς άξονες και κέντρα ισχύος.
Σε αυτή τη ρευστή κατάσταση, δεν θα πρέπει να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ακόμη και το Ισραήλ και το Ιράν —δύο ορκισμένοι εχθροί— να έρθουν κάποια στιγμή κοντά, με γνώμονα τα αμοιβαία και συναλλακτικά εθνικά τους συμφέροντα.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών