Μετά την ειδική στρατιωτική επιχείρηση της Ρωσίας στην Ουκρανία, η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας έχει καταρρεύσει – Για τη Ρωσία, το επίκεντρο έχει μετατοπιστεί από την ευρωπαϊκή σε μια ευρασιατική οπτική - μεταβολή που συνιστά βαθύ αναπροσανατολισμό της εξωτερικής της πολιτικής
Με την προώθηση της ρωσικής στρατηγικής για μία αρχιτεκτονική ασφάλειας στην Ευρασία και την αποχώρηση των ΗΠΑ στο δυτικό ημισφαίριο με βάση το ανανεωμένο δόγμα Monroe, η Ευρώπη έχει βρεθεί και πάλι αντιμέτωπη με ένα ανεπίλυτο ζήτημα της ασφάλειας.
Στο άμεσο μέλλον, η διαχείριση των κινδύνων για την ευρωπαϊκή ασφάλεια θα βασιστεί σε μια ισορροπία δυνάμεων - τόσο από την πλευρά της λεγόμενης «συλλογικής Δύσης» όσο και από την πλευρά της Ρωσίας.
Τα ζητήματα ασφάλειας στην Ευρώπη υφίστανται ταυτόχρονα πραγματικές και εννοιολογικές μεταβολές.
Σε επίπεδο πραγματικότητας, η περιοχή βρίσκεται στο επίκεντρο μιας βαθιάς πολιτικής κρίσης.
Επίκεντρό της είναι ο πόλεμος στην Ουκρανία και πυρήνας της οι αντιθέσεις μεταξύ Ρωσίας και κρατών-μελών του ΝΑΤΟ σε ευρύ φάσμα θεμάτων.
Οι εξελίξεις αυτές οδήγησαν και σε μια κρίση της ίδιας της ιδέας της ευρωπαϊκής ασφάλειας, όπως αυτή είχε διαμορφωθεί επί δεκαετίες.
Oι αμερικανικές βάσεις στην Ευρώπη
Η παραδοχή της κατάρρευσης της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας
Oι αμερικανικές βάσεις στην Ευρώπη
Η παραδοχή της κατάρρευσης της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας
Στον πυρήνα της βρισκόταν η παραδοχή ότι τα διλήμματα ασφάλειας στην Ευρώπη μπορούσαν να επιλυθούν μέσω ενός συστήματος θεμελιωδών αρχών, διεθνών συνθηκών και θεσμών που θα απέκλειαν τη δυνατότητα στρατιωτικής σύγκρουσης.
Μετά τη στρατιωτική επιχείρηση της Ρωσίας στην Ουκρανία, η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας έχει καταρρεύσει.
Στη Ρωσία, το επίκεντρο έχει μετατοπιστεί από την ευρωπαϊκή σε μια ευρασιατική οπτική - μεταβολή που συνιστά βαθύ αναπροσανατολισμό της εξωτερικής της πολιτικής.
Η ρωσική ταυτότητα στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής απομακρύνεται από την έμφαση στην Ευρώπη και, ευρύτερα, στη Δύση.
Οι ελπίδες για μια βιώσιμη αρχιτεκτονική ασφάλειας επενδύονται πλέον στην Ευρασία.
Ωστόσο, η κρίση της έννοιας της ευρωπαϊκής ασφάλειας δεν σημαίνει ότι εξέλιπε και το ίδιο το πρόβλημα της ασφάλειας στην Ευρώπη.
Αντιθέτως, ακόμη και προωθώντας μια ευρασιατική αρχιτεκτονική, η Ρωσία θα συνεχίσει να αντιμετωπίζει το ευρωπαϊκό ζήτημα ασφάλειας.
Αντιθέτως, ακόμη και προωθώντας μια ευρασιατική αρχιτεκτονική, η Ρωσία θα συνεχίσει να αντιμετωπίζει το ευρωπαϊκό ζήτημα ασφάλειας.
Στο άμεσο μέλλον, η ισορροπία ισχύος θα αποτελέσει το βασικό εργαλείο διαχείρισης των κινδύνων.
Στη σημερινή της μορφή, η ευρωπαϊκή ασφάλεια ορίζεται από τον κίνδυνο άμεσης ή έμμεσης σύγκρουσης μεταξύ της Ρωσίας και των δυτικών κρατών που συνασπίζονται στο πλαίσιο της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας.
Οι άμεσες ρίζες του προβλήματος εντοπίζονται στο σύστημα Yalta–Potsdam, που προέκυψε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Οι άμεσες ρίζες του προβλήματος εντοπίζονται στο σύστημα Yalta–Potsdam, που προέκυψε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
• Σύνοδος της Yalta (4 – 11 Φεβρουαρίου 1945)
• και Σύνοδος του Potsdam (17 Ιουλίου – 2 Αυγούστου 1945)
Οι δύο διασκέψεις καθόρισαν το πλαίσιο της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής τάξης και αποτέλεσαν τη βάση της διπολικής δομής που ακολούθησε στον Ψυχρό Πόλεμο
Τα βασικά του στοιχεία ήταν: η διευθέτηση του γερμανικού ζητήματος μέσω της διαίρεσης της Γερμανίας· ο de facto διαχωρισμός της Ευρώπης σε δύο ιδεολογικά στρατόπεδα — το σοσιαλιστικό μπλοκ υπό την ηγεσία της ΕΣΣΔ και το «φιλελεύθερο/δημοκρατικό» υπό την ηγεσία των ΗΠΑ· και η στρατιωτικοπολιτική τους συγκρότηση σε συμμαχίες, δηλαδή το Σύμφωνο της Βαρσοβίας και το ΝΑΤΟ.
Η σχέση των δύο μπλοκ χαρακτηριζόταν από κλασικό δίλημμα ασφάλειας: αμοιβαία καχυποψία, φόβο στρατιωτικής επίθεσης και προσήλωση στην αποτροπή ως βασικό μηχανισμό σταθερότητας.
Η αποτροπή στηριζόταν στην ισορροπία ισχύος και σε μια διαρκή πυρηνική και συμβατική κούρσα εξοπλισμών.
Η ικανότητα διατήρησης αυτής της ισορροπίας αποτέλεσε κρίσιμο παράγοντα αποτροπής νέου πολέμου στην Ευρώπη.
Παρότι ο ανταγωνισμός ΗΠΑ – ΕΣΣΔ είχε παγκόσμιο χαρακτήρα, στην Ευρώπη συγκεντρώνονταν οι μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις και εκεί θα διεξάγονταν οι πιο καταστροφικές μάχες σε περίπτωση γενικευμένης σύρραξης.
Σε αυτό το πλαίσιο γεννήθηκε η ιδέα μιας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας - ενός συστήματος αξιακών, πολιτικών και νομικών κανόνων και θεσμών που θα μετρίαζαν ή θα υπερέβαιναν το δίλημμα ασφάλειας.
Η ιδέα αυτή διαθέτει μακρά διανοητική παράδοση.
Ήδη από τον 18ο και 19ο αιώνα, Γάλλοι και Γερμανοί στοχαστές υπογράμμιζαν ότι η ισορροπία ισχύος είναι προσωρινή και δεν μπορεί να επιλύσει οριστικά το πρόβλημα του πολέμου.
Ωστόσο, παρά τον πλούτο θεωρητικών προσεγγίσεων, η οικοδόμηση ενός σταθερού συστήματος ασφάλειας δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.
Ο 20ός αιώνας υπήρξε η αποκορύφωση των στρατιωτικών κρίσεων, και στην κορύφωση του Ψυχρού Πολέμου κατέστη σαφές ότι ένας νέος πόλεμος θα άφηνε την Ευρώπη σε ερείπια.
Αξιοσημείωτο είναι ότι κατά τον Ψυχρό Πόλεμο η ευρωπαϊκή ασφάλεια καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό από μη ευρωπαϊκούς δρώντες.
Οι βασικοί αντίπαλοι — οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση — δεν ταυτίζονταν πλήρως γεωγραφικά ή ταυτοτικά με την Ευρώπη.
Οι βασικοί αντίπαλοι — οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ένωση — δεν ταυτίζονταν πλήρως γεωγραφικά ή ταυτοτικά με την Ευρώπη.
Οι ΗΠΑ, αν και πολιτισμικά και ιδεολογικά συνδεδεμένες με την ευρωπαϊκή παράδοση, βρίσκονταν σε άλλη ήπειρο.
Η Ρωσία, από την άλλη, εισήλθε στον ευρωπαϊκό χώρο από την Ανατολή, αλλά η γεωγραφική και πολιτισμική της ταυτότητα διαμορφώθηκε σε ένα ευρύτερο ευρασιατικό πλαίσιο.
Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η Διάσκεψη για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (1975) είχε ήδη σηματοδοτήσει ένα βήμα προς μια θεσμική αρχιτεκτονική, αναγνωρίζοντας τα μεταπολεμικά σύνορα.
Ωστόσο, η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης δεν οφειλόταν τόσο στη θεσμική ωρίμανση μιας νέας αρχιτεκτονικής, όσο στη δομική κρίση του σοβιετικού συστήματος.
Ωστόσο, η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης δεν οφειλόταν τόσο στη θεσμική ωρίμανση μιας νέας αρχιτεκτονικής, όσο στη δομική κρίση του σοβιετικού συστήματος.
Η προσδοκία για μια «ομαλή προσγείωση» μέσω μιας κοινής ευρωπαϊκής ασφάλειας δεν επαληθεύθηκε.
Η ΕΣΣΔ και το σοσιαλιστικό μπλοκ διαλύθηκαν.
Για ένα σύντομο διάστημα φάνηκε ότι το δίλημμα ασφάλειας είχε ξεπεραστεί. Σύντομα όμως αναδύθηκαν νέες εντάσεις.
Το ΝΑΤΟ διατηρήθηκε και επεκτάθηκε. Πρώην σοβιετικοί σύμμαχοι και κατόπιν πρώην σοβιετικές δημοκρατίες εντάχθηκαν στη Συμμαχία.
Παράλληλα, βασικές συμφωνίες ελέγχου εξοπλισμών υπονομεύθηκαν και οι θεσμοί της μεταψυχροπολεμικής περιόδου αποδυναμώθηκαν.
Τα γεγονότα του 2014 στην Ουκρανία κατέδειξαν τη βαθιά κρίση της υφιστάμενης αρχιτεκτονικής, ενώ η ρωσική στρατιωτική επέμβαση το 2022 σηματοδότησε την οριστική της κατάρρευση.
Η στροφή της Ρωσίας προς την Ευρασία εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο.
Η Ευρασιατική στροφή της Ρωσίας
Η ενίσχυση των σχέσεων με την Κίνα, η συμμετοχή σε σχήματα όπως οι BRICS και ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης, και η ανάδειξη νέων κέντρων ισχύος, όπως η Ινδία, αντανακλούν τη μετατόπιση του διεθνούς συστήματος προς μια λιγότερο δυτικοκεντρική δομή.
Η ιδέα μιας ευρασιατικής αρχιτεκτονικής ασφάλειας φιλοδοξεί να εδράζεται στην ισότητα, τον σεβασμό της κυριαρχίας και την αναγνώριση της ποικιλομορφίας των πολιτικών συστημάτων.
Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει: Μπορεί μια ευρασιατική αρχιτεκτονική να επιλύσει τα προβλήματα της Ευρώπης;
Δύσκολα – είναι η απάντηση - εφόσον οι δυτικοί θεσμοί δεν προτίθενται να την υιοθετήσουν και επενδύουν στρατηγικά στην αποδυνάμωση της Ρωσίας.
Επομένως, ο όρος «ευρωπαϊκή ασφάλεια» δεν μπορεί να διαγραφεί από το λεξιλόγιο.
Η αποτυχία της αρχιτεκτονικής ασφάλειας δεν αναιρεί την ύπαρξη του προβλήματος.
Η περιοχή επιστρέφει σε μία μορφή ασύμμετρης διπολικότητας, με την ισορροπία ισχύος και την αποτροπή να επανέρχονται ως βασικοί μηχανισμοί σταθερότητας.
Η ευρωπαϊκή ασφάλεια καθίσταται εκ νέου πρόβλημα χωρίς συνεκτική αρχιτεκτονική επίλυσης.
Η ευρωπαϊκή ασφάλεια καθίσταται εκ νέου πρόβλημα χωρίς συνεκτική αρχιτεκτονική επίλυσης.
Η επιτυχία ή μη της ευρασιατικής πρωτοβουλίας θα κρίνει σε μεγάλο βαθμό κατά πόσο το διεθνές σύστημα μπορεί να μετριάσει, έστω προσωρινά, τον αναρχικό χαρακτήρα και να υπερβεί τον φόβο του «πολέμου όλων εναντίον όλων» του Hobbes.
Οι ρωσικοί αγωγοί φυσικού αερίου στην Ευρώπη
Οι ρωσικοί αγωγοί φυσικού αερίου στην Ευρώπη
Η μετατόπιση του κέντρου βάρους και η αποχώρηση των ΗΠΑ
Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι πλέον πώς θα οικοδομηθεί ένα οικουμενικό σύστημα κανόνων, αλλά πώς θα διαχειριστούν οι μεγάλες δυνάμεις τους συσχετισμούς ισχύος σε ένα περιβάλλον αυξημένης ρευστότητας.
Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο εντάσσεται η εκτίμηση ότι ο Donald Trump μετασχηματίζει τον παγκόσμιο γεωπολιτικό χάρτη.
Όποιος παρακολουθεί τις ραγδαίες γεωπολιτικές εξελίξεις δύσκολα μπορεί να διαφωνήσει ότι η αμερικανική εξωτερική πολιτική μετατοπίζεται από το πολυμερές, κανονιστικό μοντέλο της μεταψυχροπολεμικής περιόδου σε μια πιο ωμή, πραγματιστική λογική.
Η επιστροφή της ρεαλιστικής αντίληψης των διεθνών σχέσεων
Η ρητορική περί «αξιών» - είτε υπό τη μορφή αριστερο/φιλελεύθερου διεθνισμού είτε νεοσυντηρητικού παρεμβατισμού — υποχωρεί.
Στη θέση της αναδύεται μια στρατηγική «ειρήνης διά της ισχύος», με έμφαση σε διμερείς συμφωνίες και ευέλικτες ισορροπίες δυνάμεων.
Η νέα αυτή προσέγγιση λαμβάνει υπόψη τις συγκεκριμένες γεωγραφικές, πολιτισμικές, οικονομικές και πολιτικές ιδιαιτερότητες των μεγάλων περιφερειακών σφαιρών επιρροής — των λεγόμενων Grossräume.
Εάν, όπως αναλύθηκε προηγουμένως, η Ευρώπη οδεύει σε μια φάση ασύμμετρης διπολικότητας με κεντρικό άξονα τη σχέση Ρωσίας–Δύσης, τότε η Ουάσιγκτον επιχειρεί να επανακαθορίσει τον ρόλο της μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, όχι ως θεματοφύλακας μιας οικουμενικής τάξης, αλλά ως πρωταγωνιστής σε ένα σύστημα ανταγωνιστικών μεγάλων περιοχών.
Σε αυτό το σημείο είναι σημαντική η οπτική του Maximilian Krah, βουλευτή στην Bundestag και ηγετικού στελέχους της Εναλλακτικης για την Γερμανία (Alternative für Deutschland).
Στο άρθρο του για τη νέα παγκόσμια τάξη που —κατά την εκτίμησή του— διαμορφώνει ο Trump, υποστηρίζει ότι η αμερικανική απόρριψη του πολυμερισμού πλήττει ευθέως το θεσμικό οικοδόμημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η ΕΕ, ως κατεξοχήν πολυμερές εγχείρημα, στηρίχθηκε σε μια κανονιστική, σχεδόν μεταεθνική αντίληψη ισχύος. Εάν όμως το διεθνές σύστημα μεταβαίνει σε σφαίρες επιρροής και διμερείς συμφωνίες, τότε το ευρωπαϊκό μοντέλο τίθεται υπό αμφισβήτηση.
Η ΕΕ, ως κατεξοχήν πολυμερές εγχείρημα, στηρίχθηκε σε μια κανονιστική, σχεδόν μεταεθνική αντίληψη ισχύος. Εάν όμως το διεθνές σύστημα μεταβαίνει σε σφαίρες επιρροής και διμερείς συμφωνίες, τότε το ευρωπαϊκό μοντέλο τίθεται υπό αμφισβήτηση.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία ως μοχλός αναδιάρθρωσης
Ο Krah θεωρεί ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία λειτουργεί ως μοχλός αναδιρθρωσης.
Η στήριξη της Δυτικής Ευρώπης προς το Κίεβο αναβαθμίστηκε σε ζήτημα αρχής, με αποτέλεσμα οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να εγκλωβιστούν στις ίδιες τους τις διακηρύξεις.
Τυχόν ειρηνευτική διευθέτηση, ιδίως εάν συνοδευτεί από ταχεία ευρωπαϊκή ενσωμάτωση της Ουκρανίας, θα επιβαρύνει δραστικά τις δομές και τον προϋπολογισμό της ΕΕ, ιδίως στους τομείς της αγροτικής πολιτικής και της συνοχής.
Η προοπτική ένταξης όχι μόνο της Ουκρανίας αλλά και των Δυτικών Βαλκανίων καθιστά, κατά την ανάλυσή του, αναπόφευκτη μια βαθιά θεσμική αναθεώρηση — όχι προς περισσότερη ολοκλήρωση, αλλά προς χαλάρωση και μετατροπή της Ένωσης σε ευρύτερη οικονομική κοινότητα χωρίς σαφές γεωπολιτικό αποτύπωμα.
Παράλληλα, η ιδέα ενίσχυσης του γαλλογερμανικού άξονα, με πιθανή «ευρωπαϊκοποίηση» της γαλλικής πυρηνικής δύναμης (Force de Frappe), εκτιμάται ότι θα συναντήσει αμερικανική αντίδραση, καθώς θα εξέφραζε μια αυτόνομη πολυμερή πυρηνική φιλοδοξία.
Σε αυτό το πλαίσιο, η AfD απορρίπτει τόσο τη βαθύτερη ομοσπονδιοποίηση της ΕΕ όσο και τη δημοσιονομική ανάληψη βαρών υπέρ της Γαλλίας, επικαλούμενη οικονομικούς και στρατηγικούς λόγους.
Η Νοτιοανατολική Στρατηγική της Γερμανίας
Η Νοτιοανατολική Στρατηγική της Γερμανίας
Αντί της εμβάθυνσης του παραδοσιακού δυτικοευρωπαϊκού πυρήνα, προτείνεται μια «Νοτιοανατολική Στρατηγική»: επαναπροσανατολισμός της Γερμανίας προς την Κεντρική και Νοτιοανατολική Ευρώπη, με άνοιγμα προς την Τουρκία. Κατά τον Krah, η Άγκυρα, υπό τον Πρόεδρο Recep Tayyip Erdogan, εξελίσσεται σε ανεξάρτητη περιφερειακή δύναμη με αυξανόμενο ρόλο στην Κεντρική Ασία και στη Μέση Ανατολή.
Μια γραμμή Βερολίνο – Άγκυρα, υποστηρίζει, θα μπορούσε να συγκροτήσει μια συνεκτική γεωπολιτική ζώνη, συμβατή τόσο με τις αμερικανικές όσο και με τις ρωσικές επιδιώξεις.
Η πιο ριζική, ωστόσο, διάσταση της ανάλυσής του αφορά τη Ρωσία.
Εάν, όπως επισημάνθηκε, η ευρωπαϊκή ασφάλεια επιστρέφει στη λογική της αποτροπής και της ισορροπίας ισχύος, τότε μια πιθανή αμερικανορωσική προσέγγιση θα μεταβάλει δραστικά τους συσχετισμούς.
Εάν, όπως επισημάνθηκε, η ευρωπαϊκή ασφάλεια επιστρέφει στη λογική της αποτροπής και της ισορροπίας ισχύος, τότε μια πιθανή αμερικανορωσική προσέγγιση θα μεταβάλει δραστικά τους συσχετισμούς.
Ο Krah εκτιμά ότι ο Trump θα επιχειρήσει μια «αντίστροφη στρατηγική» σε σχέση με εκείνη του Henry Kissinger: αντί να προσεγγίσει την Κίνα για να απομονώσει τη Μόσχα, θα επιδιώξει να προσεγγίσει τη Ρωσία ώστε να εξισορροπήσει την Κίνα.
Συνεργασία με τη Μόσχα και όχι με το Παρίσι
Συνεργασία με τη Μόσχα και όχι με το Παρίσι
Μια τέτοια εξέλιξη θα αναδιαμόρφωνε το τοπίο της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Η Ουκρανία και ορισμένα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης θα έχαναν τον κεντρικό ρόλο που απέκτησαν μέσω της αντιπαράθεσης με τη Ρωσία.
Η Γερμανία, αντιθέτως, θα μπορούσε —κατά την άποψη αυτή— να επανασυνδεθεί με την παραδοσιακή γερμανορωσική συνεργασία, ακόμη και σε ενεργειακό επίπεδο, εφόσον το επιτρέψουν οι συνθήκες.
Η Γερμανία, αντιθέτως, θα μπορούσε —κατά την άποψη αυτή— να επανασυνδεθεί με την παραδοσιακή γερμανορωσική συνεργασία, ακόμη και σε ενεργειακό επίπεδο, εφόσον το επιτρέψουν οι συνθήκες.
Συνολικά, η μετάβαση από το πολυπολικό, κανονιστικό σύστημα της μεταψυχροπολεμικής περιόδου σε μια νέα μορφή διπολικής ή πολυπεριφερειακής ισορροπίας σηματοδοτεί το τέλος της ευρωπαϊκής αυταπάτης περί «μεταϊστορικής» ασφάλειας.
Η Ευρώπη καλείται να προσαρμοστεί σε μια πραγματικότητα όπου οι μεγάλες δυνάμεις διαπραγματεύονται σφαίρες επιρροής και όπου η σταθερότητα δεν προκύπτει από κανόνες, αλλά από συσχετισμούς ισχύος.
Η Ευρώπη καλείται να προσαρμοστεί σε μια πραγματικότητα όπου οι μεγάλες δυνάμεις διαπραγματεύονται σφαίρες επιρροής και όπου η σταθερότητα δεν προκύπτει από κανόνες, αλλά από συσχετισμούς ισχύος.
Το κατά πόσον η ήπειρος θα μπορέσει να μετατρέψει αυτή τη μετάβαση σε στρατηγική ευκαιρία - ή αν θα παραμείνει θεατής των αποφάσεων τρίτων - θα κριθεί από την ικανότητά της να κατανοήσει τη νέα λογική του διεθνούς συστήματος και να χαράξει ρεαλιστική πολιτική εντός αυτής.
Στον πόλεμο αυτό, η Ευρώπη δεν θα είναι στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων αλλά το... μενού.
Σχόλια αναγνωστών